Struktura fisnore shqiptare është një nga fenomenet më të jashtëzakonshme të mbijetesës sociologjike në Evropë. Ndërsa pjesa tjetër e kontinentit asimilohej brenda strukturave feudale të perandorive të mëdha, shqiptarët e veriut (dhe disa pjesë të jugut në forma të ndryshme) ruajtën një sistem vetëqeverisës të bazuar te gjaku, nderi dhe Kanuni.
Struktura e Pathyeshme
Fisi nuk ishte thjesht një lidhje familjare; ai ishte një institucion ushtarak, ekonomik dhe juridik. Përballë Perandorisë Osmane, fiset si Kelmendi, Hoti, Gruda apo Kastrati vepronin shpesh si minishtete autonome. Ata paguanin haraç kur duhej, por refuzonin t'i nënshtroheshin ligjit islamik apo atij perandorak, duke zgjedhur të qeveriseshin nga Kanuni i Lekë Dukagjinit.
Kjo strukturë ishte sekreti i ruajtjes së identitetit. Përmes martesave të kontrolluara (ekzogamisë), lidhjeve të gjakut dhe institucionit të Besës, asimilimi kulturor bëhej pothuajse i pamundur. Edhe në rastet kur anëtarët e fiseve ndryshonin fe, lidhja e gjakut mbetej më e fortë se lidhja fetare—një fenomen unik në Ballkanin e asaj kohe.
Arkiva e Gjallë
Sot, studimi i gjenealogjisë së këtyre fiseve ofron një hartë të saktë të lëvizjeve demografike të popullit tonë. Nga malet e Dukagjinit deri në fushat e Kosovës dhe luginat e Pollogut, rrugëtimi i fiseve tregon qartë se si shqiptarët u zhvendosën për t'i mbijetuar luftërave, epidemive dhe presioneve politike, duke mbajtur gjithmonë gjallë bërthamën e kombit.
