Kulla tradicionale shqiptare nuk është thjesht një shtëpi. Ajo është një kështjellë, një monument mbijetese, dhe një arkiv guri i historisë sonë. Për dekada të tëra, këto struktura madhështore u braktisën, u lanë të rrënohen nga koha, ose u zëvendësuan me shtëpi betoni pa identitet.
Por, diçka po ndryshon. Një gjeneratë e re shqiptarësh të diasporës, të rritur në Evropë ose SHBA, po kthehen me një vizion të ri. Ata po blejnë kullat e vjetra të gjyshërve të tyre dhe po investojnë miliona për t'i restauruar, duke i kombinuar muret e rënda prej guri me dizajnin e brendshëm minimalist dhe teknologjinë moderne.
Nga Rrënoja në Luks
Në rrethinën e Deçanit, Artani, një arkitekt që punon në Zvicër, sapo përfundoi restaurimin e kullës 200-vjeçare të familjes. Nga jashtë, ndërtesa duket fiks siç e ndërtoi stërgjyshi i tij: dritare të vogla frëngjish, gurë të gdhendur me simbole pagane diellore dhe një çati e pjerrët me tjegulla të pjekura.
Por kur hyn brenda, përjeton një befasi. Dyshemetë janë me ngrohje termike, dritaret masive të xhamit ofrojnë pamje të papenguar të alpeve, dhe kuzhina është një ishull modern betoni. Kjo nuk është një muze i ftohtë; është një shtëpi e gjallë që respekton të kaluarën por përqafon të ardhmen.
"Nuk doja të bëja një mauzole," thotë Artani. "Doja të dëshmoja që arkitektura jonë tradicionale mund të jetë njësoj e sofistikuar dhe jetueshme sa një vilë në Alpet Zvicerane."
Ndikimi Ekonomik dhe Kulturor
Kjo lëvizje shkon përtej nostalgjisë. Ajo po krijon një mikro-ekonomi të re. Zejtarët e vjetër që dinë si të gdhendin gurin tradicionalisht, apo ata që punojnë drurin me dorë, papritur janë profesionistët më të kërkuar në rajon. Ndërtuesit lokalë po ri-mësojnë teknikat e vjetra të lidhjes së mureve pa çimento moderne.
Për më tepër, këto kulla të restauruara po transformojnë turizmin. Disa prej tyre janë kthyer në "boutique guesthouses" ekskluzive, duke tërhequr një lloj të ri turisti ndërkombëtar që nuk kërkon hotelet masive në bregdet, por eksperienca autentike, të heshtura dhe historike.
Kulla nuk po vdes. Ajo thjesht po rilind në një formë të re, e udhëhequr nga dashuria e një brezi që u desh të ikte larg për të kuptuar vlerën e asaj që la pas.
