Çfarë lidhje i bashkon Ernesto Sabaton me komunitetin arbëresh?

TIRANË — Ernesto Sábato, shkrimtari dhe intelektuali argjentinas, mbart një lidhje të fshehtë me botën arbëreshe: nëna e tij, Giovanna Maria Ferrari, vinte nga San Martino di Finita — Shën Mërtiri në arbërisht — fshat arbëresh i Italisë Jugore, ku kujtimet e Shqipërisë mbijetuan brez pas brezi.

Sipas kujtimeve të tij, Giovanna Maria ruajti gjatë gjithë jetës lidhjen me origjinën arbëreshe, duke folur arbërisht me të afërmit dhe ushqyer në familje kujtimin e Shqipërisë, të Skënderbeut e historisë arbëreshe. Edhe gjyshja e nënës, Maria Giuseppina de San Marco, mbetej pjesë e rëndësishme e kujtesës familjare të Sabatos.

Sabato do të kujtonte se historia e Skënderbeut e kishte magjepsur që në rini. Ky magjepsim nuk ishte rastësi: arbëreshët e Italisë Jugore jetonin me vetëdijen e një atdheu të humbur, të ruajtur jo përmes kufijve politikë, por përmes kujtesës kolektive. Mungesën e atdheut e kishin shndërruar në identitet, kujtesën në formë rezistence kulturore.

Në këtë univers simbolik, Kruja nuk përfaqësonte vetëm një kryeqytet të së kaluarës, por civitas ideale rreth së cilës organizohej imagjinata historike e komunitetit arbëresh. Figura e Skënderbeut, e përcjellë në këngë, legjenda dhe rrëfime familjare, ishte shndërruar në mit themelues që i jepte kuptim historisë së mërgimit dhe mbijetesës.

Dr. Dorian Koçi argumenton se edhe emri Shën Mërtiri mbart simbolikë të thellë: kulti i Shën Martinit ishte pikë takimi mes traditave latine dhe bizantine, hapësirë ndërmjetëse ku identitete të ndryshme bashkëjetonin. Sabato, trashëgimtar i kësaj bote, kaloi jetën intelektuale duke ndërtuar ura mes poleve që zakonisht paraqiten si të kundërta.

Kjo ndjeshmëri ndaj humbjes dhe kërkimit mund të rezonojë me tematikën ekzistenciale të romaneve të Sabatos, ku njeriu shfaqet si qenie e ndarë mes së kaluarës dhe së tashmes, mes nevojës për përkatësi dhe ndjenjës së vetmisë. Edhe përvoja arbëreshe ishte, në thelb, përpjekje për të ruajtur një qendër shpirtërore përmes kujtesës dhe mitit.

Kur Sabato u njoh nga lexuesit shqiptarë në mesin e viteve '90, nën përkthimin e shkrimtares dhe përkthyeses Mira Meksi, veprat e tij tingëlluan menjëherë të afërt — jo si produkte të një bote të largët latino-amerikane, por si rrëfime që preknin drejtpërdrejt ankthin dhe dilemat njerëzore.

Burim: Fjala
— Redaksia ZHURMA