Gjuha shqipe: si mbijeton një zë që perandoritë nuk arritën ta heshtin

TIRANË — Në një panel në librarinë "Dukagjini" në Tiranë, studiuesi amerikan Michael Galaty u drejtua një publiku të përzier: "Populli shqiptar në përgjithësi është i zoti që t’ia dalë të mbijetojë. Dhe Thethi është një shembull i mirë."

Fjala e tij nuk ishte thjesht një vlerësim i bukurisë së Alpeve Shqiptare, por një përfundim i bazuar në vite hulumtimi në Luginën e Shalës. Atje, sipas veprës "Dritë dhe hije" (redaktuar nga Galaty, Ols Lafe, Wayne Lee dhe Zamir Tafilica), izolimi gjeografik nuk ishte vetëm një fatkeqësi, por një strategji mbijetese. Njerëzit e Thethit, si shumë komunitete të tjera shqiptare, zhvilluan një aftësi të rrallë: të jetonin të izoluar kur duhej, por edhe të negocionin me botën e jashtme kur kërkohej. Kjo dinjitet i mbijetesës, thonë studiuesit, është kyç për të kuptuar pse gjuha shqipe ka mbijetuar shekuj pushtimesh, ndalimesh dhe përpjekjesh për asimilim.

Pse ka rëndësi

• Gjuha shqipe është një nga gjuhët më të vjetra të Ballkanit, me rrënjë që shkojnë deri në periudhën ilire. Ajo ka mbijetuar Perandorinë Romake, Bizantine, Osmane dhe regjime totalitare.
• Kongresi i Manastirit (1908) unifikoi alfabetin shqip, duke i dhënë fund përpjekjeve për ta shkruar me alfabete greke, arabe ose cirilike.
• Sot, gjuha shqipe përballet me sfida të reja: nga rregulloret administrative në Maqedoninë e Veriut deri te presioni i globalizimit në diasporë.

Historia e gjuhës shqipe është një histori rezistence. Tetovasot.com shënon se ajo i mbijetoi Perandorisë Romake për pesë shekuj, Bizantit për një mijëvjeçar, dhe Perandorisë Osmane për gati pesë shekuj. Por mbijetesa nuk ishte vetëm një çështje kohe — ajo ishte një betejë aktive. Në Kosovë, shqiptarët e mbrojtën gjuhën gjatë represionit të viteve '90, kur shkollat shqipe u mbyllën dhe mësimi u bë nëntokësor. Në Maqedoninë e Veriut, studentët shqiptarë u ngritën në protesta për të drejtën të mësonin në gjuhën amtare, ndërsa sot, sipas të njëjtit burim, qeveria në Shkup po kërkon të rikthejë shqipen në një "gjuhë të përqindjeve", duke hequr të drejta të fituara dekada më parë.

Por pse ka rëndësi kjo betejë? Sepse gjuha nuk është thjesht një mjet komunikimi — ajo është një arkiv i identitetit. Koha.net raporton se në Luginën e Shalës, bisedat me banorët dhe hulumtimet arkeologjike zbuluan se edhe në zonat më të izoluara, gjuha shqipe ruante variante të lashta që kishin humbur në qytetet e mëdha. Kjo tregon se mbijetesa e gjuhës nuk varej vetëm nga shkrimet zyrtare, por edhe nga transmetimi gojor në komunitete të vogla, ku fjalët dhe shprehjet ruheshin si relike.

Një shembull tjetër i kësaj rezistence vjen nga Ulqini, ku, sipas Ulcinj info, Kalaja e qytetit nuk është vetëm një monument historik, por edhe një dëshmi e vazhdimësisë së kulturës shqiptare. Atje, Skënderbeu kishte një shtëpi, dhe një nga biografitë e para të tij u shkrua në vitin 1481 nga peshkopi Martin Segoni, i cili lindi në Kosovë. Fakti që një figurë historike si Skënderbeu lidhej me Ulqinin tregon se gjuha shqipe nuk ishte vetëm një fenomen lokal, por një rrjet që lidhte komunitete nga Shqipëria e Veriut deri në bregdetin e Adriatikut.

Por gjuha shqipe nuk ka mbijetuar vetëm nëpërmjet rezistencës. Ajo ka lulëzuar edhe nëpërmjet adaptimit. Fjala.info shënon se mikpritja, si institucion i së drejtës dokësore shqiptare, ishte një nga mënyrat se si komunitetet shqiptare mbajtën lidhje me botën e jashtme pa humbur identitetin. Në Kanunin e Lekë Dukagjinit, mikpritja nuk ishte thjesht një traditë gojore — ajo ishte një detyrim ligjor. Kjo do të thotë se edhe në kohëra të vështira, shqiptarët kishin një mekanizëm për të ruajtur lidhje sociale dhe kulturore, duke lejuar që gjuha dhe zakonet të transmetoheshin brez pas brez.

Sot, gjuha shqipe përballet me sfida të reja. Në Maqedoninë e Veriut, vendimet e Gjykatës Kushtetuese që prekin të drejtat e shqiptarëve, heqja e gjuhës shqipe nga tabelat e rrugëve, dhe mohimi i të drejtës së studentëve për të dhënë provime në shqip janë shenja të një politike që s’e pranon barazinë. Tetovasot.com vë në dukje paradoksin e një shteti që pretendon të integrohet në Bashkimin Evropian, por që mohon të drejtat gjuhësore të një pjese të popullsisë së tij. Në të njëjtën kohë, në diasporë, gjuha shqipe përballet me presionin e asimilimit. Por historia tregon se çdo herë që dikush ka provuar ta heshtë këtë gjuhë, ka humbur.

Ndoshta mësimet më të rëndësishme vijnë nga komunitetet më të vogla. Në Theth, sipas Koha.net, izolimi nuk ishte kurrë i plotë. Njerëzit kishin strategji për të mbijetuar: ata negocionin me botën e jashtme kur kërkohej, por ruajtën identitetin kur rreziku ishte i madh. Kjo është edhe historia e gjuhës shqipe — një gjuhë që ka ditur të jetë fleksibël kur duhej, por e patundur kur kërkohej.

Burimet:

• tetovasot.com — Beteja e humbur me gjuhën shqipe
• Koha.net — "Dritë dhe hije" në vendin që izolimin e shndërron në strategji mbijetese
• Fjala — Mikpritja si institucion i së drejtës dokësore shqiptare
• Ulcinj info — Kalaja e Ulqinit: Të harmonizohet ruajtja e trashëgimisë kulturore me nevojat e përditshme të njerëzve
• Telegrafi — Alpet Shqiptare, udhëtimet nga Lumi i Shalës dhe Riviera e Jonit

— Redaksia ZHURMA