Pse nderoi AIIS Ilir Ikonomin me çmimin 'Jorgji Qirjako' 2025?

Gjatë një ceremonie të mbajtur më 26 mars 2026 në Tiranë, Instituti Shqiptar i Studimeve Ndërkombëtare (AIIS) i ndau çmimin vjetor "Jorgji Qirjako" historianit dhe përkthyesit Ilir Ikonomi. Çmimi iu dhurua për punën e tij shembullore: përkthimin shqip të librit Shqipëria gjatë Luftës së Dytë Botërore të historianit amerikan Bernd Fischer — një vepër që prej dekadash mbahet si referencë shkencore ndërkombëtare për periudhën ndër më dramatike të historisë moderne shqiptare.

Çmimi mban emrin e Jorgji Qirjakos, njërit ndër përkthyesit më të shquar të Shqipërisë bashkëkohore — një emër që rrjedh tepër shpesh i pashënuar kur flitet për kulturën intelektuale shqiptare. Qirjako ka sjellë në shqip afërsisht njëqind vepra madhore: nga Diplomacia e Henry Kissingerit te Fundi i historisë i Francis Fukuyamës, nga Përplasja e qytetërimeve e Samuel Huntingtonit te Aktorët e skenës botërore të John Stoessinger-it. Nëpërmjet punës së tij, lexuesi shqiptar ka pasur qasje të drejtpërdrejtë ndaj teksteve që kanë formësuar debatin global të shkencave politike dhe marrëdhënieve ndërkombëtare. Në vitin 2021, Presidenti i Republikës ia njohu kontributin me titullin "Mjeshtër i Madh" — ndërkohë që Qirjako vazhdon të jetë figurë aktive dhe e respektuar e jetës akademike.

Ilir Ikonomi, fitues i çmimit të këtij viti, i përket të njëjtës traditë. I lindur në Pogradec më 1 shtator 1954, karriera e tij si historian dhe gazetar u ndërtua nëpërmjet punimeve rreth figurave fondatrore të alfabetit dhe diplomacisë shqiptare. Faik Konica, jeta në Uashington — studim i bazuar mbi arkivat amerikane, britanike dhe shqiptare — mbetet ndër biografitë akademike më serioze mbi një personalitet që ka mbetur nënvlerësuar. Ai ka shkruar gjithashtu rreth Ismail Qemalit dhe pushtimit italian të 7 Prillit 1939 — ngjarje dhe figura që Ikonomi i shqyrton me rigorozitetin e historianit dhe durimin e arkivarit.

Për Bernd Fischer-in, Ikonomi nuk fsheh kënaqësinë: "Për mua, përkthimi i këtij libri ishte edhe një ri-lexim i tij. Besoj se ata që nuk e kanë lexuar duhet ta bëjnë, ndërsa ata që e kanë lexuar 30 vjet më parë duhet ta rikthejnë — jo vetëm studentët dhe profesorët e historisë, por edhe audienca e gjerë."

Ceremonia ka rëndësinë e vet institucionale. AIIS ka zgjedhur të institutionalizojë kulturën e përkthimit duke emërtuar çmimin e vet pas një njeriu ende aktiv — kjo nuk është thjesht nderim, është deklaratë se e ardhmja intelektuale shqiptare kalon nëpërmjet tekstit dhe aftësisë për të sjellë mendimet e botës e për t'i dhënë kuptim shqip. Shkrimtari Ylljet Alicka, kryetar i jurisë, e përshkroi veprën e Ikonomit si "kontribut intelektual madhor" — libri i Fischer-it, tha ai, bëhet nëpërmjet kësaj pune "një nga tekstet bazë për të kuptuar trajektoren e historisë moderne shqiptare."

Çmimi "Jorgji Qirjako" është kujtesë se gjuha shqipe nuk ecën vetëm me letërsinë e vet origjinale. Ajo ecën edhe me atë që sjell nga bota: me historianin amerikan që ka studiuar arkivat e luftës, me filozofin që ka konceptuar fundin e ideologjive, me strategun që ka përshkruar rirenditjen e botës pas Luftës së Ftohtë. Pa institucione si AIIS dhe pa njerëz si Qirjako e Ikonomi, ato tekste mbeten të huaja — të lexueshme vetëm nga ata që dinë anglisht, jo nga gjithë lexuesi shqiptar. Kur brezat e mëdhenj të përkthimit të dalin nga skena, pyetja ngrihet: kush do ti zëvendësojë? Çmimi mban emrin — por emrin duhet ta mbajë edhe bota pas.

Burim: Tirana Times, Wikipedia sq — Ilir Ikonomi

— Redaksia ZHURMA