Aleksandër Moisiu: aktori shqiptar i botës

Ka kombe që e masin lavdinë me ushtri dhe me sundime; ne, që nuk patëm asnjërën gjatësisht, e masim atë me njerëz. Dhe ndër ata njerëz, pakkush e mbart aq qartë paradoksin shqiptar sa Aleksandër Moisiu: një burrë i lindur jashtë atdheut, që foli gjuhë të huaja para publikut të huaj, dhe që megjithatë mbeti, deri në vdekje, "il grande attore albanese" — aktori i madh shqiptar. Ai u bë i botës pikërisht sepse e dinte se nga ç'fis vinte.

Një fëmijë i tri brigjeve

Moisiu lindi më 2 prill 1879 në Trieste, port i shumëgjuhësh i Perandorisë austro-hungareze. I ati, Moisi Moisiu, ishte tregtar i pasur shqiptar nga Kavaja, që tregtonte vaj e grurë nëpër Adriatik; e ëma, Amalia de Rada, ishte arbëreshe, e lindur në Trieste, bijë e një mjeku me prejardhje fiorentine. Pra në djepin e tij u takuan dy degë të të njëjtit trung: shqiptari i bregut lindor dhe arbëreshi i Italisë, dy fytyra të një kombi që historia i kishte ndarë me det, por jo me gjak. Fëmijëria i kaloi mes Triestes, Durrësit dhe Gracit — një hartë e vogël që përmblidhte vetë fatin shqiptar të shekullit: tregtia, kurbeti, lëvizja.

Kjo prejardhje e dyfishtë nuk është detaj biografik. Ajo e bën Moisiun një figurë të mirëfilltë të diasporës moderne shqiptare, po aq sa edhe e lashtësisë arbëreshe — të asaj bote që ruajti gjuhën e këngën kur atdheu vetë heshtte nën Stamboll.

Theksi që u kthye në fat

Kur i riu njëzetvjeçar u vendos me të ëmën e dy motrat në Vjenë, ëndrra e tij ishte skena. Por aplikimi për trupën e Burgtheater-it, tempullit të aktrimit gjermanofon, u refuzua: theksi i tij italian e dëmtonte, dhe iu desh të nisej me role pa fjalë, si statist. Ironia është e ëmbël: njeriu që do të bëhej zëri më i lakmuar i skenës evropiane filloi i heshtur, i papranueshëm pikërisht për mënyrën si fliste. Pikërisht ai zë — i ngrohtë, muzikor, i aftë të kalonte nga pëshpëritja te bubullima — do të bëhej shenja e tij e dallueshme.

Kthesa erdhi kur, në sezonin 1899–1900, loja e tij tërhoqi vëmendjen e aktorit të madh austriak Josef Kainz. Me nxitjen dhe mbështetjen e tij, Moisiu hyri në rrugën që do ta çonte në majat e teatrit.

Reinhardt-i dhe lartësia evropiane

Më 1904 Moisiu shkoi në Berlin, ku u bë mbrojtja e regjisorit të madh Max Reinhardt në Deutsches Theater. Nën dorën e Reinhardt-it ai luajti një varg rolesh shekspiriane — Romeon, budallanë e oborrit te "Mbreti Lir", dhe rolin që e shndërroi në yll, princin e Danimarkës te "Hamleti" (1909). Repertori i tij u bë gjithëpërfshirës: Edipi i Sofokliut, Faust-i, Fedja te "Kufoma e gjallë" e Tolstoit — rol që, sipas burimeve, e luajti mbi njëmijë e katërqind herë.

Më 1911 ai ndoqi ansamblin e Reinhardt-it në Rusi, ku kritiku Anatolij Lunaçarski e brohoriti për Edipin e tij në Shën Petersburg. Më 1920 hapi Festivalin e Salcburgut me kryerolin në "Jedermann" të Hugo von Hofmannsthal-it. Nga Berlini në Vjenë, nga Moska në Salcburg, ai u bë ndoshta aktori më i njohur i botës gjermanofone të kohës — dhe rrugë mbajnë emrin e tij sot në Berlin, Vjenë e Salcburg, ku më 2005 iu ngrit edhe një përmendore.

Shqiptari që nuk u harrua

Lehtë do të ishte për një njeri të tillë — të lindur jashtë, të rritur në kulturën gjermane e italiane, të lavdishëm në kryeqytetet e Evropës — ta linte mënjanë shqiptarësinë si një gjë të largët. Moisiu bëri të kundërtën. Ai e mbajti me krenari emrin e të atit nga Kavaja dhe nuk e mohoi kurrë origjinën. Kur diktatura naziste mori pushtetin më 1933, ai u largua përfundimisht nga Gjermania; mbreti Zog i ofroi shtetësinë shqiptare, gjest që e lidhte aktorin e botës me shtetin e ri që sapo kishte lindur me Pavarësinë e vitit 1912.

Vdiq nga pneumonia më 22 ose 23 mars 1935, dhe prehet në varrezat e Morcotes mbi liqenin e Luganos, në Zvicër. Por kujtimi i tij nuk mbeti i mërguar. Në Shqipëri ai nderohet si aktori kombëtar par excellence: shkolla e dramës e Akademisë së Arteve, teatri i qytetit dhe universiteti i Durrësit mbajnë sot emrin "Aleksandër Moisiu".

Mësimi i Moisiut

Konica do të kishte dashur këtë histori, sepse ajo i thotë jo gjë rehatuese, por gjë të vërtetë. Shqiptarët, kur u dha rasti dhe dheu, dhanë gjeni — por shpesh atë rast e gjetën jashtë, në Triestet e Vjenat e botës, jo në shtëpi. Moisiu nuk u bë i madh sepse ishte shqiptar; ai u bë i madh me punë, talent e fat, dhe mbeti shqiptar pa pasur nevojë ta brohoriste. Kjo është krenaria e shëndoshë: jo të pretendojmë çdo emër të madh si tonin me të drejtën e gjakut, por të kuptojmë se kombet e vegjël jetojnë te figurat që dinë të bëhen të mëdhenj kudo, dhe që, duke u bërë të botës, nuk harrojnë se nga cili breg u nisën.

Burimet:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History, I.B. Tauris, London 2012 (zëri "Moisiu, Aleksandër").
• Konstanze Heininger, Alexander Moissi. Profil einer Schauspielerpersönlichkeit, disertacion, Universiteti Ludwig-Maximilian, Mynih.
• Mathias Mayer & Marco Holubarsch (red.), Alexander Moissi. Theater der Selbstdarstellung, Königshausen & Neumann.
• "Jeronim de Rada / De Rada family" — Encyclopædia Britannica (për kontekstin arbëresh).

— Redaksia ZHURMA