Koleksionizmi i armëve shqiptare: nga pasioni privat te muzeu i hapur

DURRËS — Në zonën industriale të Shkozetit, larg qendrës historike të Durrësit, një emigrant shqiptar që jeton mes Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë po ndërton diçka që qyteti i lashtë nuk e ka pasur: një muze privat armësh dhe objektesh historike me hapësirë publike.

Pse ka rëndësi

• Durrësi mbetet një nga destinacionet më të vizituara në Shqipëri, por oferta e tij muzeore është e përqendruar në qendër historike.
• Koleksionet private të armëve historike në Shqipëri kanë qenë tradicionalisht të mbyllura për publikun, të ruajtura nga pasionistë pa infrastrukturë muzeore.
• Vendosja e një muzeu të tillë në zonë industriale mund të tërheqë vizitorë jashtë itinerarit turistik klasik.

Adrian Sinani, specialist muzeu me profesion, ka ngritur këtë koleksion duke e pasuruar vazhdimisht përmes kërkimit personal dhe bashkëpunimit me koleksionistë të tjerë, raporton Ekonomia Online. Objektet mbulojnë një brez kohëror të gjerë: nga armët e periudhës së Luftërave Botërore e deri tek ato që dëshmojnë rënien e regjimit komunist në vitet 1990.

Çfarë e dallon këtë nismë nga koleksionet e tjera private që ekzistojnë në Shqipëri është synimi për akses publik. Sinani e ka konceptuar hapësirën si një vend edukimi dhe promovimi të trashëgimisë historike, jo thjesht si një depo private objektesh. Sipas Telegrafit, koleksioni pritet të jetë i hapur për publikun vendas dhe të huaj, duke shndërruar një pasion individual në një burim kolektiv kujtese.

Vendzgjedhja është po aq e qëllimshme sa dhe vetë koleksioni. Shkozeti, me profilin kryesisht industrial, qëndron jashtë shtegut turistik të Durrësit antik, të Tarracave të Durrësit, të amfiteatrit romak. Ekonomia Online e sheh këtë vendosje si një mundësi për të gjallëruar një pjesë të qytetit që zakonisht nuk sheh turistë, duke zgjeruar hartën kulturore të Durrësit përtej monumenteve të mirënjohura.

Koleksionizmi i armëve historike në Shqipëri ka një histori të gjatë, por të fragmentuar. Gjatë regjimit komunist, armët e luftës së dytë botërore dhe ato të Luftës Nacionalçlirimtare u grumbulluan në depo shtetërore, pjesërisht të dokumentuara, pjesërisht të harruara. Pas 1991, shumë nga këto objekte u shpërndanë, u vodhën, ose u fshehën në koleksione private. Ligji shqiptar për armët ka qenë historikisht i ngurtë, duke e bërë të vështirë legalizimin e koleksioneve të tilla — megjithatë, në vitet e fundit, nisma private si ajo e Sinanit kanë gjetur më shumë hapësirë institucionale.

Nuk është e qartë nga burimet nëse koleksioni përfshin edhe armë prodhimi shqiptar — si pushkët e fabrikës së Gramshit, kallashnikovët e licencuar të prodhuar nën regjimin komunist, apo pistoletat e Tiranës — apo nëse fokusohet kryesisht në armë të huaja të grumbulluara në territorin shqiptar. As nuk dihet numri i saktë i objekteve ose data e hapjes zyrtare për publikun. Çka raportohet është struktura e synimit: edukim, promovim, turizëm.

Krahasuar me Kosovën, ku Muzeu Etnologjik i Prishtinës dhe koleksionet private të familjeve shqiptare kanë ruajtur armë tradicionale si pjesë e zakonit të malësorit, koleksionet e Durrësit bien në një kategori tjetër: atë të armëve ushtarake të shekullit të njëzetë, të cilat flasin për historinë shtetërore dhe ndërkombëtare më shumë se për etnografinë vendase. Kjo distinksion është e rëndësishme: armët e Sinanit janë dëshmi të luftërave që kaluan përmes Shqipërisë, jo të kulturës së luftës si pjesë e identitetit fisnor.

Durrësi, si qytet portual dhe një nga pikat hyrëse kryesore të turizmit në Shqipëri, ka nevojë për ofertë muzeore të diversifikuar. Amfiteatri romak, Tarracat, muret mesjetare — këto tërheqin vizitorë, por rrallë i mbajnë më shumë se një ditë. Një muze i ri, edhe nëse i specializuar në një temë të ngushtë si armët historike, mund të kontribuojë në zgjatjen e qëndrimit të turistëve dhe në shpërndarjen më të barabartë të tyre në territor.

Nisma e Sinanit vjen në një moment kur debati mbi trashëgiminë kulturore në Shqipëri është i polarizuar. Nga njëra anë, protestat e qershorit 2026 kundër dhënies së ishullit të Sazanit dhe bregdetit të Zvërnecit për investitorë privatë, të raportuara gjerësisht nga Telegrafi dhe Ekonomia Online, tregojnë një mosbesim të thellë ndaj mënyrës se si qeveria Rama menaxhon pronën publike. Nga ana tjetër, nisma private si kjo e Sinanit — pa financim shtetëror, pa ndërhyrje qeveritare — ofrojnë një model alternativ të ruajtjes së kujtesës, edhe pse në shkallë të vogël.

Çështja që mbetet e hapur është nëse koleksionet private mund të zënë vendin e politikave publike të trashëgimisë. Sinani, si specialist muzeu, ka ekspertizën institucionale; por pa mbështetje ligjore dhe financiare, nisma të tilla mbeten të brishta. A do të jetë ky koleksion një model që do të ndiqet, apo një rast i izoluar që varet nga pasioni i një individi dhe fati i tij ekonomik?

Burimet:

• Ekonomia Online — Koleksion i rrallë në Durrës, armë dhe objekte të tjera historike nga një emigrant i pasionuar në SHBA
• Telegrafi — Koleksion i rrallë në Durrës, armë dhe objekte të tjera historike nga një emigrant i pasionuar në SHBA
• Telegrafi — Rama: Transaksioni për Zvërnecin lirohet sapo të sqarohet pronësia e tokës
• Bota Sot — Mashtruesi Edi Rama nuk mund ta kthejë më besimin e shqiptarëve!
• ATA — Hoxha me homologun Rasmussen: Vendimi për hapjen e ambasadës daneze në Tiranë, moment historik

— Redaksia ZHURMA