Ali Pasha Tepelena: luani i Janinës

Pak figura në historinë tonë ngjallin njëkohësisht aq krenari dhe aq shqetësim sa Ali Pashë Tepelena. Lindur rreth vitit 1740 në Tepelenë, ai u ngrit nga gërmadhat e një familjeje bejlerësh të varfëruar dhe arriti të mbante në dorë, për gati tridhjetë vjet, një nga sundimet më të fuqishme që Perandoria Osmane pati ndonjëherë në Ballkanin perëndimor. Perëndimi e quajti "Luanin e Janinës"; ne, që e shohim me sy të hapur, e njohim si shqiptarin që e bëri Stambollin të dridhej — dhe që, në fund, e mposhti vetë ambicia e tij.

Nga djalë i një shtëpie të rrënuar te bej i Tepelenës

Babai i tij, Veliu, bej i Tepelenës, vdiq i varfër kur Aliu ishte rreth katërmbëdhjetë vjeç. Atëherë nisi legjenda. E ëma, Hamkoja — grua e ashpër sa burrat e malit — ngriti një çetë për t'i kthyer shtëpisë pasurinë dhe nderin e humbur. I biri u rrit në atë shkollë të rreptë të kaçakut malësor, ku armiku të mëson më shumë se mësuesi. Kjo botë e dhunshme e maleve, ku autoriteti osman mbaronte aty ku nisnin shkëmbinjtë, ka qenë gjithnjë djepi i fuqive shqiptare; nuk është rastësi që nga e njëjta tokë e malësisë së panënshtruar dolën burrat që Stambolli s'i zbuti dot kurrë plotësisht.

Aliu hyri më pas në aparatin ushtarako-administrativ osman — rruga klasike e shqiptarit të zoti, e njëjta shteg që e kishte çuar dikur vargun e gjatë të vezirëve e pashallarëve shqiptarë deri në majat e Portës së Lartë. Me trimëri, me dredhi e me një durim të ftohtë, ai grumbulloi tituj e ndikim derisa, në vitin 1788, u emërua pasha i sanxhakut të Janinës.

Pashallëku i Janinës

Atë emërim Aliu e ktheu në një shtet brenda shtetit. Nga oborri i tij në Janinë ai shtriu pushtetin mbi pjesën më të madhe të Epirit, mbi Thesalinë perëndimore e deri në Maqedoninë greke, duke ndërtuar atë që historia e njeh si Pashallëkun e Janinës — një entitet që arriti një shkallë autonomie aq të lartë sa, në fakt, sundonte i pavarur nga Stambolli. Në veri, vendimtarin e tij e plotësonte Pashallëku i Shkodrës i Bushatllinjve: dy fuqi shqiptare që, secila në cep të vet, e mbanin Perandorinë larg trojeve tona.

Janina e Aliut nuk ishte thjesht një kala lufte. Ishte një kryeqytet i vërtetë — me tregti, me oborr, me ndërtime e me një gjallëri kulturore që habiti udhëtarët e huaj. Aliu ishte besimtar mysliman me ngjyrime popullore, i afërt me bektashizmin shqiptar, por në qeverisje praktike u tregua dukshëm i matur ndaj fesë: i la të krishterët, myslimanët e hebrenjtë të punonin nën të njëjtin pushtet, sepse i interesonte rendi e jo besimi i nënshtetasit. Kjo neutralitet praktik ishte, në thelb, vazhdim i një tradite të vjetër shqiptare të bashkëjetesës mes besimeve.

Diplomat mes perandorive

Madhështia e vërtetë e Aliut nuk qëndron në betejat, por në politikën e jashtme. Ndërsa Evropa digjej në luftërat napoleonike, ky pasha i një cepi ballkanik bisedonte si i barabartë me fuqitë e mëdha. Pas Traktatit të Tilsitit (1807), kur Napoleoni e car-i i Rusisë po ëndërronin ndarjen e Perandorisë Osmane, Aliu ndërroi anë dhe lidhi krah me Britaninë. Dërgonte e priste ambasadorë, luante Francën kundër Anglisë e anasjelltas, dhe e mbante peshoren e Mesdheut lindor në dorën e vet.

Më 1809, poeti i ri britanik Lord Bajroni, bashkë me Hobhausin, vizitoi oborrin e tij në Tepelenë e Janinë — udhëtim që e përjetësoi në "Childe Harold" dhe që e bëri Aliun të njohur në sallonet e Londrës. Bajroni e pa me sy të përzier: e magjepsi shkëlqimi i oborrit dhe rilindja kulturore që pasha kishte nxitur, por nuk e fshehu egërsinë që fshihej pas mirësjelljes. Ky është gjykimi i ndershëm që do ta mbajmë edhe ne.

Hija mbi emrin: Suli dhe egërsia

Sepse Aliu nuk ishte shenjt. Sundimi i tij u ndërtua po aq mbi mençuri sa mbi tmerr. Lufta e gjatë kundër suliotëve — atyre malësorëve të krishterë të papërkulur — përfundoi më 1803 me një tradhti që historia s'ia fal: pasi u premtoi jetën, ai i sulmoi gjatë tërheqjes, duke vrarë e robëruar. Të ardhurat i shtonte me plaçkitje mbi njerëz e bashkësi. Konica do të na kujtonte se kombi nuk lartësohet duke i mbuluar të metat e të vetëve; pra le ta themi qartë — Aliu ishte gjeni politik dhe, njëkohësisht, tiran i pamëshirshëm. Të dyja janë të vërteta, dhe vetëm fëmijët kërkojnë heronj pa hije.

Rënia e luanit

Pikërisht ambicia e nxori bishtin. Aq i fortë u bë sa Sulltan Mahmudi II e shpalli rebel dhe nisi kundër tij një ushtri të madhe. Janina u rrethua për gati dy vjet. Më në fund, i mashtruar me premtimin e një faljeje të plotë, Aliu doli nga kalaja dhe u tërhoq në manastirin e Shën Pantelejmonit, në ishullin e liqenit të Janinës. Atje, kur i kërkuan kokën, u përgjigj me fjalët që e bënë legjendë: "Koka ime nuk dorëzohet si koka e një skllavi." Luftoi deri në fund; e qëlluan përmes dyshemesë së dhomës dhe ia prenë kokën. Më 24 janar 1822 mbaroi jeta e tij. Koka iu ekspozua tri ditë në Janinë e pastaj u dërgua në Stamboll, brenda një thesi me mjaltë.

Trupi i tij mbeti i varrosur pranë liqenit; koka shkoi në kryeqytet si trofe. Ironi e hidhur për një burrë që e kishte mbajtur Perandorinë në fre. Rënia e tij hapi rrugën edhe për kryengritjet e mëvonshme shqiptare, sepse tregoi se sa thellë mund të çonte ambicia e një pashai shqiptar — dhe se sa rrezikshëm ishte për Portën ta linte një të tillë të fortohej. Ali Pashë Tepelena mbetet, deri sot, pasqyra më e plotë e shqiptarit osman: i aftë, i pamëshirshëm, i pavarur në shpirt, dhe gjithnjë një hap larg mbretërisë që nuk ia dha kurrë historia.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Ali Paşa Tepelenë".
• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris) — zëri "Ali Pasha Tepelena".
• K. E. Fleming, The Muslim Bonaparte: Diplomacy and Orientalism in Ali Pasha's Greece (Princeton University Press, 1999).
• Lord Byron, Childe Harold's Pilgrimage (Canto II) — dëshmi bashkëkohore e vizitës së 1809-ës.

— Redaksia ZHURMA