Bektashizmi shqiptar: tarikati që u bë komb

Ka një rrymë në Islamin shqiptar që nuk u mjaftua të ishte fe: ajo deshi të ishte komb. Bektashizmi — tarikati dervish me prejardhje nga Anadolli i shekullit XIII — gjeti në trojet shqiptare jo thjesht besimtarë, por një atdhe. Dhe kur Republika e re turke i mbylli dyert vitin 1925, qendra botërore e këtij urdhri nuk shkoi në Stamboll a në Damask, por në Tiranë. Pak besime në botë mund të thonë se selia e tyre supreme rri mbi tokë shqiptare. Bektashizmi e thotë.

Nga Anadolli te malet e Jugut

Urdhri mban emrin e Haxhi Bektash Veliut, një shenjt i lindur në Nishapur të Persisë që u vendos pranë Kërshehirit në Anadollin qendror, ku ngriti teqenë e parë. Ritualin e tij e sistemoi në shekullin XVI Balëm Sultani. Bektashizmi është tarikat sufi — vëllazëri mistike brenda Islamit — me ngjyrim të theksuar shiit dhe me një frymë sinkretike që nderon figura myslimane e të krishtera njëkohësisht. Kjo gjerësi shpirtërore nuk ishte detaj teologjik: ishte pikërisht ajo që e bëri bektashizmin të përshtatej me një popull të ndarë mes gjysmëhënës dhe kryqit, pa e copëtuar.

Tarikati u përhap nëpër Perandorinë Osmane bashkë me katër shekujt e sundimit, fillimisht i lidhur ngushtë me jeniçerët. Por në trojet shqiptare ai zuri rrënjë të tjera. Jugu — Skrapari, Përmeti, Frashëri, Tepelena — u bë krahina ku teqeja bektashiane nuk ishte e huaj, por institucion vendor. Ndryshe nga islamizimi i ngadaltë e pragmatik që solli Islamin syni në qytete, bektashizmi hyri në fshat me një fytyrë tjetër: pa xhami madhështore, pa imam zyrtar, por me baba e dervishë që ishin njëkohësisht udhërrëfyes shpirtërorë dhe ruajtës të kujtesës vendore.

Teqeja e Frashërit: ku misticizmi u bë mëmëdhe

Asnjë vend nuk e mishëron këtë kthesë më mirë se Teqeja e Frashërit, themeluar më 1781 dhe sot Monument Kulture. Nën Baba Alushin (1846–1902) ajo u bë jo vetëm qendër e misticizmit sufi, por kështjellë e nacionalizmit shqiptar. Nga ky fshat i vogël i Gjirokastrës dolën vëllezërit Frashëri — Abdyli, Naimi dhe Samiu — tre nga shtyllat e Rilindjes.

Naim Frashëri (1846–1900), poeti ynë kombëtar, ishte bektashi me bindje e me trashëgimi familjare. Më 1896, në Bukuresht, ai botoi Fletore e Bektashinjet — një nga tekstet e para bektashiane në gjuhën shqipe. Por Naimi nuk shkroi thjesht një katekizëm fetar: ai ëndërroi që besimi i butë e tolerant i bektashinjve të bëhej një ditë feja e përbashkët e të gjithë shqiptarëve, ura që do t'i bashkonte myslimanët e të krishterët në një trup të vetëm kombëtar. Në një popull ku feja kishte qenë gjithnjë vija e ndarjes, ai pa te bektashizmi mundësinë e kundërtës: fenë si lëndë ngjitëse.

Kjo s'ishte ëndërrim i kotë. Teqetë bektashiane u bënë strehë e shkollës shqipe kur ajo ishte e ndaluar nga osmanët, vatra ku gjuha amtare mësohej fshehurazi dhe ku abetarja qarkullonte krah dorëshkrimeve mistike. Baba Zejnel Abedini i Bçkës në Skrapar, që udhëhoqi teqenë rreth viteve të Pavarësisë, vdiq më 1913 — pikërisht në agimin e shtetit shqiptar që dervishët e tij e kishin ushqyer me fjalë e me besë.

1925: tarikati gjen atdhe

Kthesa e madhe erdhi nga jashtë. Më 1925, qeveria e Mustafa Qemal Ataturkut ndaloi të gjitha urdhrat sufi dhe mbylli teqetë në Turqi, përfshirë selinë qendrore në Haxhibektash. Dedebaba i atëhershëm, Sali Niazi — vetë me prejardhje shqiptare — e zhvendosi qendrën në Shqipëri. Kongresi i Tretë Kombëtar Bektashian, mbajtur më 23 shtator 1929, e shpalli Tiranën seli botërore; Parlamenti shqiptar miratoi statutin e komunitetit më 1930, dhe gjuha shqipe u bë gjuha zyrtare e urdhrit.

Ishte një moment me peshë të rrallë historike. Një tarikat botëror, i lindur në Anadoll, e zhvendosi qendrën e vet supreme — Kryegjyshatën Botërore — mbi tokë shqiptare. Ai që dikur kishte ardhur si pjesë e aparatit perandorak osman, tani gjente në shtetin e ri shqiptar të vetmin vend në botë ku mund të frymonte lirisht. Shqipëria u bë qendra shpirtërore dhe administrative e bektashizmit global — dhe mbetet ende sot.

Mes kthesit dhe diktaturës

Diktatura komuniste ishte goditja më e rëndë. Pas shpalljes së ateizmit shtetëror më 1967, teqetë u mbyllën, baballarët u burgosën a u vranë, dhe trashëgimia materiale u shkatërrua. Por bektashizmi, që kishte mbijetuar shekuj fshehurazi nëpër male, mbijetoi edhe këtë. Pas vitit 1990, Kryegjyshata u rihap, teqetë u rindërtuan, dhe pelegrinazhi vjetor në Malin e Tomorrit — Mekka shqiptare e bektashinjve — u rikthye.

Sipas regjistrimit të vitit 2023, bektashinjtë numërojnë rreth 115 mijë veta, ose 4.81% të popullsisë — pakicë në shifra, por jashtëzakonisht e madhe në peshë kulturore. Në shtator 2024, kryeministri Edi Rama njoftoi planin për të krijuar Shtetin Sovran të Urdhrit Bektashian: një enklavë rreth 11 hektarësh në Tiranë, e modeluar sipas Vatikanit, që do të ishte shteti më i vogël në botë, i udhëhequr nga Baba Mondi. Qëllimi i shpallur — një entitet shpirtëror i përkushtuar paqes, moderimit dhe tolerancës.

Konica do të kishte qeshur me ndonjë tepri retorike rreth kësaj nisme, ashtu si qeshte me çdo fryrje shqiptare. Por edhe ai do ta pranonte të vërtetën e thellë: se ndër të gjitha besimet që kaluan mbi këtë tokë, bektashizmi ishte i vetmi që zgjodhi t'i përkiste shqiptarëve më shumë se kujtdo tjetri. Tarikati që erdhi nga Anadolli u bë, në fund, gati një komb më vete — dhe një djep i kombit tonë.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Bektashi" dhe "Sovereign State of the Bektashi Order".
• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History dhe shënimet mbi Naim Frashërin (albanianhistory.net).
• Wikipedia, "Bektashism", "World Headquarters of the Bektashi", "Tekke of Frashër".
• Regjistrimi i Popullsisë i Shqipërisë 2023 (INSTAT).
• Berkley Center for Religion, Peace & World Affairs, Georgetown University, "A Bektashi Muslim State in Albania" (2024).

— Redaksia ZHURMA