Burgu i Smrekonicës: nga qendra e torturës në dëbimin e 2,000 burrave më 1999

VUSHTRRI — Më 2 maj të vitit 1999, Idriz Jusufi bashkë me familjen e tij ishin të zhvendosur si refugjatë lufte në fshatin Smrekonicë. Siç rrëfen ai për Bota Sot, rrugëtimi i tyre u pre në mes kur policia serbo-jugosllave i ndau me forcë burrat nga gratë dhe fëmijët, duke mos i lënë as t'u jepnin lamtumirën. Jusufi, ashtu si mijëra burra të tjerë nga rajoni, u dërgua pas hekurave të Burgut të Smrekonicës. Gjatë muajve të pranverës, kjo qendër u kthye në një nyje të fushatës së spastrimit etnik nga forcat shtetërore të Serbisë.

Pse ka rëndësi

• Në pranverën e vitit 1999, Burgu i Smrekonicës shërbeu si qendër e izolimit, torturës dhe dëbimit për më shumë se 2,000 burra shqiptarë.
• Të burgosurit u ndanë me forcë nga kolonat e refugjatëve dhe mbaheshin në kushte të mbipopullimit dhe dhunës sistematike.
• Deportimi i tyre i organizuar drejt Kukësit më 22 maj, pa shpjegime paraprake, dëshmon metodat e përdorura për zbrazjen e Kosovës nga popullsia e saj civile.

Të mbijetuarit tregojnë për javë të tëra izolimi në hapësira të ngushta, ku dhuna fizike dhe ajo psikologjike ishin rutinë. Siç raportojnë Telegrafi dhe Demokracia, forcat policore dhe ushtarake e kishin kthyer burgun në një qendër maltretimi për meshkujt e kapur ndërkohë që tentonin të iknin drejt Shqipërisë në muajt mars, prill dhe maj. Shumica dërrmuese e të ndaluarve vinin nga fshatrat e rajonit të Mitrovicës dhe Vushtrrisë, e veçanërisht nga zona e Shalës së Bajgorës. Vetë zona përreth burgut shërbente si pikë tranziti e refugjatëve; fshati i afërt Kçiqi i Madh, i njohur edhe nga të dhënat e Wikipedia për kapacitetet pritëse, kishte strehuar mbi 45 mijë banorë të dëbuar nga Drenica dhe Artakolli. Kjo dendësi e refugjatëve në lëvizje ia bëri të lehtë policisë serbe të mbushte qelitë me civilë shqiptarë.

Kushtet brenda qelisë dhe torturat e shënjestruara

Dëshmia e Idriz Jusufit, dhënë për agjencinë KosovaPress dhe e publikuar nga Bota Sot, sjell detaje thelbësore mbi përditshmërinë e të burgosurve. Pas një nate të parë në një dhomë pritjeje me vapë ekstreme dhe pa ujë, të ndaluarit u shpërndanë nëpër pavijone. Në dhoma me rreth 16 metra katrorë, futeshin nga 30 burra. Jusufi thekson se ata flinin në dysheme, të ngjeshur si "peshq në konservë", deri në atë pikë sa për t'u rrotulluar në anën tjetër duhej të lëvizte i gjithë grupi njëkohësisht.

Mbipopullimi ishte vetëm pjesa e heshtur e dënimit. Sipas Telegrafi-t, gardianët dhe policët serbë i rrihnin rregullisht të burgosurit me shkopinj druri dhe kondakë armësh. Rruga prej rreth 20 metrash nga pavijoni në kuzhinë, për vaktet e ushqimit të nxehtë, ishte vendi ku goditjet bëheshin më intensive. Të burgosurit që nxirreshin nga rreshti rriheshin deri në alivanosje. Sipas rrëfimit të Jusufit në Bota Sot, policët nuk kursenin askënd: ata i detyronin baballarët dhe djemtë të rriheshin e të grushtoheshin me njëri-tjetrin si provë e dominimit serb. Në një akt tjetër të thellimit të urrejtjes, raportohet se policët serbë fusnin në burg fëmijët e tyre të vegjël për t'i "mësuar si t'i rrihnin shqiptarët", duke përdorur të burgosurit si objekte stërvitore reale.

Marrjet në pyetje drejtoheshin shpesh nga inspektorë të ardhur nga Beogradi. Ata përdornin dhunë psikologjike, duke i akuzuar të ndaluarit për sigurimin e financimeve dhe ndihmës ndaj Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Jusufi tregon se disa civilë merreshin në pyetje me radhë, katër ose pesë herë, dhe më pas dërgoheshin drejt shkollës teknike në Mitrovicë, nga ku të paktë ishin ata që ktheheshin pa lëndime brutale. Mediumi Demokracia citon gjithashtu se në atë periudhë u raportua edhe për të vrarë brenda vetë hapësirave të burgut. Pavarësisht klimës së dhunës, të mbijetuarit u kanë dhënë emër dy gardianëve — një shqiptari të quajtur Agron dhe një boshnjaku të quajtur Safet — të cilët ruanin sjellje humane e nuk merrnin pjesë në terrorin e kolegëve të tyre.

Dëbimi i befasishëm drejt Kukësit

Më 22 maj 1999, ky burgim masiv u ndërpre në mënyrë po aq të pashpjegueshme sa ç'kishte filluar. Forcat serbe urdhëruan zbrazjen e menjëhershme të Burgut të Smrekonicës. Rreth 2,000 burra u nxorën nga qelitë dhe u detyruan të hipnin nëpër autobusë, siç konfirmojnë lajmet e transmetuara nga Demokracia dhe Telegrafi, pa u dhënë absolutisht asnjë informacion mbi destinacionin.

Në mesin e të burgosurve u përhap tmerri i një pushkatimi masiv — një praktikë që trupat jugosllave e kishin dëshmuar në plot zona të tjera të Kosovës. Megjithatë, autokolona e ngarkuar u nis drejt kufirit me Shqipërinë. Pak kilometra pa arritur në pikën doganore të Morinës, policia i detyroi burrat të zbrisnin dhe t'i kalonin kilometrat e fundit në këmbë drejt qytetit të Kukësit. Kamerat e agjencisë Associated Press i regjistruan ata duke kaluar kufirin me shpejtësi; të kequshqyer, të dërmuar fizikisht dhe në frikë të vazhdueshme se mund të qëlloheshin me armë zjarri pas shpine ndërsa linin territorin e Kosovës.

Ardhja në Kukës hapi rrugën për skena bashkimi që mbeten të dokumentuara si disa nga ngjarjet më njerëzore të asaj lufte. Për shumë nga të deportuarit, si në rastin e familjarëve nga Reka e Mitrovicës që përmenden nga Bota Sot dhe Telegrafi, rikthimi me të afërmit e tyre që kishin ikur muaj më parë ishte tronditës, meqë secila palë kishte menduar se tjetra ishte eliminuar nga forcat serbe.

Praktika e përdorur në Smrekonicë — zhvatja e civilëve nga kolonat e refugjatëve, keqtrajtimi sistematik fizik dhe psikologjik dhe më pas dëbimi i organizuar pa paralajmërim — përmbledh strategjinë e ashpër shtetërore të spastrimit në vitin 1999. Burrat e mbajtur aty u bënë pjesë e një makinerie që synonte jo vetëm pastrimin demografik, por edhe gjymtimin e thellë social të atyre që u mbijetuan qelive.

Burimet:

• Bota Sot — Intervista e Idriz Jusufit për arrestimin dhe trajtimin në burgun e Smrekonicës
• Telegrafi — Zbrazja e burgut dhe mbërritja e 2,000 të burgosurve në Kukës
• Demokracia — Dëshmitë mbi kushtet çnjerëzore dhe frikën nga pushkatimi
• Wikipedia — Historiku i Kçiqit të Madh dhe prania e madhe e refugjatëve në zonë

— Redaksia ZHURMA