Pavarësia e Kosovës: Nga rrënimi i autonomisë te mosha e dytë e shtetit

PRISHTINË — Pavarësia e Kosovës, e shpallur më 17 shkurt 2008, zakonisht lexohet përmes prizmit të luftës së vitit 1999 dhe rënies së regjimit të Slobodan Milošević-it. Por ky është një lexim i cunguar. Kosova nuk u bë e pavarur thjesht sepse fitoi luftën, as vetëm sepse Perëndimi vendosi ta bombardojë Serbinë. Siç argumenton Bota Sot, rrënjët e thella të 17 shkurtit gjenden te shkatërrimi sistematik i rendit juridik dhe besimit evropian që nisi shumë kohë para se të shkrepeshin armët e para. Për ta kuptuar shtetin e sotëm, korniza duhet të zgjerohet përtej viteve të luftës, për të përfshirë krizën kushtetuese të Jugosllavisë, rolin e rënies së Murit të Berlinit, ndërhyrjen humanitare dhe në fund, sfidën e asaj që e përditshmja Tetova Sot e cilëson si "mosha e dytë e shtetit".

Pse ka rëndësi

• Narrativa e pavarësisë mbështetet shpesh te ngjarjet e vitit 1999, por zhbërja politike e Kosovës filloi me heqjen e autonomisë në vitin 1989.
• Sipas analistëve, sfidat e sotme nuk janë më ekzistenciale, por strukturore: si të ndërtohet forca pa dëmtuar aleancat ndërkombëtare.

Konflikti i Kosovës, në thelbin e tij fillestar, ishte një krizë kushtetuese. Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 i kishte njohur Kosovës një profil pothuajse republikan. Prishtina kishte Kuvendin e saj, Qeverinë, Gjykatën Kushtetuese, Bankën dhe, mbi të gjitha, përfaqësim të drejtpërdrejtë dhe të drejtë vetoje në nivel federal. Kjo periudhë autonomie politike krijoi një rend të cilit beogradasit nuk ia falën kurrë peshën. Kur studentët shqiptarë protestuan në vitin 1981, kërkesa e tyre "Kosova Republikë" nuk ishte një thirrje për luftë, por një përpjekje për të barazuar statusin kushtetues me republikat e tjera jugosllave. Jugosllavia iu përgjigj me dhunë. Bota Sot vëren se me arrestimet masive dhe dëbimet e intelektualëve atë vit, regjimi humbi shansin e fundit për të gjetur një zgjidhje politike. Në vitin 1989, Milošević-i e detyroi Kuvendin e Kosovës ta zhbëjë autonominë nën kërcënimin ushtarak. Duke vepruar kështu, Serbia shkeli marrëveshjen e Helsinkit të vitit 1975, e cila mbronte paprekshmërinë e kufijve vetëm në paralelizëm me respektimin e të drejtave civile dhe lirisë së popujve. Serbia zgjodhi të mbronte gjeografinë duke shkatërruar popullsinë, një ekuacion që pashmangshmërisht dështoi.

Kjo dhunë nuk doli nga hiçi; ajo kishte për referencë narrativat dhe mitet hegjemoniste të përpunuara ndër dekada. Sipas analizës së Sylë Ukshinit, të cituar nga Koha.net në diskutimin e librit të tij "Patkoi", aparati shtetëror serb kishte një projekt të vjetër për spastrimin etnik të shqiptarëve dhe për një "zgjidhje përfundimtare". Këto projekte ushqeheshin edhe duke përdredhur historinë mesjetare, përfshirë Betejën e Kosovës të vitit 1389. Një studim i vitit 1934 i historianit Dragutin Kostiq, po ashtu i publikuar nga Koha.net, tregon se si figura e heroit që vrau Sulltan Muratin mbetet e zhveshur nga faktet e plota. Nga "Kobilla" në kronikat e hershme turke, te "Kopiliqi" i këngëve shqiptare, deri te shpikja e vonshme e emrit "Obiliq" në shekullin XVIII për shkak të etimologjisë popullore, miti u përdor për të mbështetur një kauzë politike bashkëkohore serbe, ndërkohë që ngjarja reale ishte shumë më komplekse dhe kronistët vendas as që e kishin përmendur emrin e tij deri një shekull pas betejës.

Ndërsa makineria e Beogradit planifikonte rikthimin në shekullin e katërmbëdhjetë, Evropa po hynte në një epokë të re. Në vitin 1989, paralel me rënien e autonomisë së Kosovës, ra edhe Muri i Berlinit. Koha.net thekson se rrëzimi i Murit nuk bashkoi vetëm Gjermaninë, por hapi rrugën që Kosova të ndërkombëtarizohej. Një Gjermani e çliruar nga kufizimet e Luftës së Ftohtë zëvendësoi kulturën e vetëpërmbajtjes me atë të përgjegjësisë globale, duke e bërë Kosovën provën më të madhe të rendit të ri demokratik.

Shtatë vite rezistencë paqësore, të ndërtuara rreth institucioneve paralele, arsimit alternativ dhe lidershipit të Ibrahim Rugovës dhe Fehmi Aganit, konfirmuan vullnetin e shqiptarëve. Por dështimi i negociatave dhe përjashtimi i Kosovës nga marrëveshjet që i dhanë fund luftërave në Kroaci dhe Bosnje, bënë që lufta e armatosur të shpërthente në vitin 1998. Evropa e Lirë rikthehet në ditët thelbësore të vitit 1999 për të ilustruar kolapsin humanitar: vetëm gjatë muajit prill u vranë mbi 4,000 civilë shqiptarë dhe u zhvendosën masivisht rreth 445,000 në Shqipëri e 242,000 në Maqedoninë e Veriut.

Ndërhyrja e NATO-s, pas 78 ditësh fushatë ajrore, solli Marrëveshjen e Kumanovës më 9 qershor. Hyrja e misionit KFOR në Kosovë nuk ishte e thatë dhe pa rreziqe gjeopolitike. Përshkrimi i Evropës së Lirë për incidentin në Aeroportin e Prishtinës dëshmon gravitetin e momentit: një kolonë prej 200 ushtarësh rusë doli jashtë koordinimit dhe u pozicionua në aeroport, duke provokuar një rrethim nga trupat britanike, një përplasje e cila sipas historianëve vendas rrezikoi një luftë të re botërore. Shmangia e këtij përshkallëzimi i hapi rrugën një administrimi ndërkombëtar nga OKB-ja, e cila i dha fund spastrimit etnik. Në sytë e popullsisë shqiptare, operacioni ndërkombëtar kishte natyrë humanitare ekstreme—ishte një shpëtim nga fshirja fizike.

Shpallja e pavarësisë erdhi nëntë vite pas administrimit të OKB-së, pasi negociatat për statusin final shteruan. Vendimi i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë në vitin 2010 vërtetoi se pavarësia nuk e theu të drejtën ndërkombëtare, duke hedhur poshtë akuzën se vetë shtetësia e Kosovës përbënte akt ilegal (Bota Sot). Sot, Republika e Kosovës mbetet pjesërisht e njohur ndërkombëtarisht, por ajo ka hyrë plotësisht në atë që analizohet nga Tetova Sot si "mosha e dytë e shtetit". Mosha e parë ishte faza e të drejtës për të lindur: periudha e varreve, rezistencës, mohimit dhe fitimit të lirisë. E dyta është mosha e aftësisë për të qëndruar, e cila kërkon që liria të përkthehet në institucione të besueshme dhe në siguri publike.

Në këtë moshë të dytë, forca shtetërore testohet ndryshe. Një shtet piqet kur zhvillon kapacitete sovrane pa e kthyer forcën e tij në nervozizëm apo pa e tjetërsuar veten nga aleancat perëndimore që e mundësuan. Zhvillimi i raporteve me organizatat ndërkombëtare apo ngritja e institucioneve kombëtare të sigurisë mbajnë dy rreziqe paralele. Sipas Tetova Sot, nëse Kosova zgjedh forcën e shoqëruar me vetmi, ajo rrezikon t'i kthejë arritjet në izolim. Por, nëse pret pa vepruar në korridoret e burokracisë evropiane pa konsoliduar kapacitetin e vet, rrezikon të pranojë status quo-në e jashtme. Maturia, argumentojnë vëzhguesit, kërkon që sovraniteti të bëhet i ligjshëm, i koordinuar dhe i qëndrueshëm, ku shteti refuzon të trajtohet si shtëpi tranziti nga Evropa, por gjithashtu e kupton se forca që ndërtohet si institucion e rrit vendin, ndërsa forca që buron nga sforcime elektoraliste apo inate e lodhin atë.

Burimet:

• Bota Sot — Roli i Kushtetutës së 1974-ës dhe shkelja e Aktit të Helsinkit nga Serbia
• Tetova Sot — Mosha e dytë e shtetit dhe testimi i pjekurisë së sovranitetit
• Koha.net — Rënia e Murit të Berlinit dhe ndërkombëtarizimi i çështjes së Kosovës
• Koha.net — Miti i Milosh Kopiliqit dhe Beteja e Kosovës
• Evropa e Lirë — Orë pas ore: Çlirimi i Kosovës dhe hyrja e KFOR-it

— Redaksia ZHURMA