Detyrat e shtëpisë përballë IA-së: çfarë duhet të ndryshojnë mësuesit dhe prindërit sot

PRISHTINË — Është mbrëmje dhe fëmija juaj ka për detyrë të shkruajë një ese për historinë. Në vend që të hapë librin, ai hap ChatGPT-në. Brenda dhjetë sekondave, detyra është gati, e shkruar saktë. Të nesërmen, mësuesi e vlerëson me notë, shpesh pa e ditur që po lexon punën e një makinerie. Kjo nuk është një skenë e së ardhmes; është realiteti i përditshëm në shkollat tona, nga Prishtina në Shkup, në Tiranë e diasporë.

Pse ka rëndësi

• Inteligjenca artificiale (IA) tashmë është në telefonin e çdo nxënësi, duke e bërë modelin tradicional të detyrave të shtëpisë të manipulueshëm.
• Mësimdhënësit po përballen me teknologji të reja që mund t'ua lehtësojnë punën, por institucionet ende nuk ofrojnë trajnime të mjaftueshme për ta.

Ndërsa bota po e integron këtë teknologji me hapa të shpejtë, sistemi ynë arsimor duket se është zënë në befasi. Sipas Rinor Qehajës nga instituti EdGuard, i cituar nga portali Zëri, sistemi arsimor në Kosovë ende nuk po e trajton ndryshimin si prioritet strategjik. Përballja e parë e mësuesve me IA-në po ndodh përmes detyrave të shtëpisë: detyrat mekanike tani po marrin thjesht përgjigje mekanike nga makineritë. Mësimdhënësit, thekson ai, duhet të shkojnë përtej këtyre pritjeve tradicionale dhe të kërkojnë angazhim më kreativ.

Nga ana tjetër, ka përpjekje për ta futur këtë teknologji në korniza shtetërore. Në Maqedoninë e Veriut, siç raporton portali Telegrafi, ministrja e Arsimit, Vesna Janevska, thekson se strategjia e re arsimore 2026–2032 synon që të rinjtë ta përdorin IA-në në mënyrë të përgjegjshme. Duke u mbështetur në Këshillin e BE-së, ajo argumenton për një qasje etike të përqendruar te njeriu. Makineria mund të shpjegojë një koncept dhe të përmbledhë lëndën, por nuk ka empati. Nuk e kupton dot kur një nxënës ndihet i hutuar. Ndërveprimi njerëzor mes mësuesit dhe nxënësit mbetet ai që ndërton njohuritë dhe karakterin e studentit.

Sipas Wikipedia-s në shqip, modelet gjeneruese ofrojnë vlerësime automatike, përkthime dhe ndihmë rreth redaktimit. Por si mund ta përdorim këtë teknologji sot, pa pritur që ministritë të hartojnë manuale?

Nëse jeni prind apo mësues, ja tre hapa specifikë që mund të provoni këtë javë:

Së pari, zhvendoseni procesin e vlerësimit nga shtëpia në klasë. Nëse jeni mësimdhënës, filloni të jepni më pak detyra shtëpie që kërkojnë thjesht kërkim. Siç sugjeron Qehaja për Zërin, esetë, projektet dhe detyrat duhet të zhvillohen gjithnjë e më shumë drejtpërdrejt në prani të mësuesit. Kjo shmang kopjimin mekanik dhe stimulon mendimin kritik në kohë reale.

Së dyti, lejoni IA-në të marrë përsipër barrën e rëndë administrative. Është një humbje kohe, sipas Qehajës (Zëri), që një mësues të harxhojë orë duke kërkuar manualisht rezultatet e të nxënit. Një mjet i inteligjencës artificiale mund ta bëjë këtë me një prekje të vetme. Krijoni plane mësimore ose gjeneroni pyetësorë të shpejtë — duke i lënë hapësirë vetes për t'u përqendruar te mësimdhënia me empati, pikërisht aty ku teknologjia dështon, siç thekson Telegrafi.

Së treti, si prindër, diskutoni me fëmijët për limitet e ekranit. Algoritmi nuk mendon, pavarësisht "efektit Eliza" (iluzioni i inteligjencës njerëzore) të përmendur nga Wikipedia. Ai është një asistent kërkimi. Mësojuni fëmijëve që përdorimi për të mbledhur të dhëna ndihmon, por delegimi i të menduarit kritik është i dëmshëm.

Këto udhëzime vlejnë vetëm në mjedise të përgatitura. Pa një qasje shtetërore, përdorimi i IA-së thjesht thellon pabarazinë. Zëri paralajmëron me të drejtë se ndërsa disa nxënës po e përdorin IA-në shkëlqyeshëm për hulumtim, një pjesë e madhe e stafit akademik ende nuk e di si funksionon. Vetë sistemet kompjuterike mbartin rreziqe; artikulli nga Wikipedia thekson sfidat e etikës, privatësisë, dhe "halucinacionet" kompjuterike — kur makineria sajon fakte bindëse, por të pasakta. Nuk duhet harruar detaji nga Qehaja (Zëri): sfida e vërtetë mund të mos jetë IA, por orët që fëmijët kalojnë të humbur nëpër rrjete sociale pa vlerë edukative.

Ne nuk mund ta fshijmë teknologjinë nga klasat tona. Ajo ecën shumë më shpejt sesa burokracia e institucioneve. Nëse një softuer mund të kalojë një provim me notën maksimale në pak sekonda, ndoshta na duhet të rishikojmë llojin e provimeve që po hartojmë. Kjo është koha për të kuptuar se teknologjia mund të na bëjë më të mirë, vetëm nëse fjalën e fundit e ka njeriu.

Burimet:

• Zëri — Inteligjenca artificiale në klasë: ndihmë apo pengesë
• Telegrafi — Janevska: Intelegjenca artificiale mund t'i ndihmojnë nxënësit, mirëpo roli i mësimdhënësit është i pazëvendësueshëm
• Almakos — Shëndetësia nuk ka nevojë për më shumë konferenca për shtyp, por për rezultate
• Indeksonline — Raportohet se Irani ka vendosur sigurim të detyrueshëm për anijet në Hormuz
• Wikipedia (shqip) — Inteligjenca artificiale në arsim

— Redaksia ZHURMA