Si e mban diaspora gjallë kombin

Është një paradoks që e ka shoqëruar popullin shqiptar prej shekujsh, dhe që sot, në kohën tonë, ka marrë përmasa pothuajse të pabesueshme: kombi mbahet gjallë në një masë të madhe nga ata që janë larguar prej tij. Sipas vlerësimeve më të kujdesshme, sot jashtë trojeve të veta jetojnë midis shtatë e dhjetë milionë shqiptarë — më shumë, pra, sesa numri i atyre që mbushin Shqipërinë, Kosovën, viset shqiptare të Maqedonisë, Malit të Zi, Luginën e Preshevës dhe Çamërinë së bashku. Vetëm nga Shqipëria, sipas Institutit të Statistikave, rreth 2,2–2,3 milionë qytetarë jetojnë jashtë vendit, gati gjysma e të gjithë shtetasve shqiptarë. Ky nuk është thjesht një fakt demografik. Është një kusht ekzistencial: kombi shqiptar, prej kohësh, është një komb i shpërndarë që refuzon të shpërbëhet.

Paraja që mban shtëpinë në këmbë

Le ta nisim aty ku është më e prekshme — te paraja. Remitancat, ato të holla që mërgimtari i dërgon në shtëpi, nuk janë dhuratë sentimentale; janë shtylla kurrizore e ekonomisë familjare shqiptare. Gjatë periudhës 2008–2019 ato u vlerësuan mesatarisht në rreth 11,7 për qind të prodhimit të brendshëm bruto të Shqipërisë, dhe edhe sot, pas një rënieje, qëndrojnë rreth 8,5 për qind — kur mesatarja botërore është pak mbi 5 për qind. Rreth një e katërta e familjeve shqiptare mbështeten ende drejtpërdrejt te paratë që vijnë nga jashtë. Kjo do të thotë se në çdo katund të Veriut e të Jugut, në çdo lagje të Prishtinës a të Tetovës, ka shtëpi që rrinë në këmbë falë një djali që lan enë në Lugano ose ndërton mure në Mynih.

Por kjo nuk është risi e kohës sonë. Është thjesht forma moderne e një tradite shumë më të vjetër, asaj që populli e quan thjesht kurbeti — mërgimi si fat, si domosdoshmëri dhe si këngë. Çdo brez shqiptar ka dërguar njerëzit e vet larg që të mbahej i gjalli në shtëpi. Ndryshon vetëm gjeografia: dje Stambolli e Egjipti, sot Perëndimi i pasur — Italia, Greqia, Gjermania, Zvicra, Amerika.

Kur diaspora bëri atë që shteti s'e bënte dot

Megjithatë, do të ishte gabim — dhe Konica do ta quante gabim trashanik — të mendohej se diaspora e mban kombin vetëm me para. Roli i saj më i thellë ka qenë gjithmonë politik dhe kulturor. Kur brenda trojeve sundimi i huaj e ndalonte shkollën shqipe, gazetën shqipe, vetë mendimin shqiptar, ishin mërgimtarët ata që e mbanin flakën. Idenë e kombit shqiptar — që një popull i ndarë në perandori e kufij të huaj ishte, megjithatë, një komb i vetëm — e formuluan dhe e shpallën në shtyp, në shtëpitë e tyre të largëta, burrat e Rilindjes Kombëtare.

Shembulli më i ndritur është federata Vatra, "Federata Panshqiptare e Amerikës", e themeluar në Boston më 28 prill 1912 nga Faik Konica, Fan Noli e shokë, vetëm pak muaj para se Ismail Qemali të ngrinte flamurin në Vlorë. Vatra botoi gazetën Dielli, mblodhi para për çështjen kombëtare, lobbi në shtypin ndërkombëtar dhe, në vjeshtën e rrezikshme të vitit 1912, dërgoi Nolin në Londër për të mbrojtur kufijtë e shtetit të porsalindur. Për një kohë, kjo shoqatë e një grushti emigrantësh në Masaçusets ishte praktikisht zëri zyrtar i një kombi që ende s'kishte shtet. Diaspora financoi lirinë në çdo etapë vendimtare — nga Lidhja e Prizrenit te lufta e Kosovës — dhe shpesh e bëri këtë kur brenda trojeve fjala lirie dënohej me burg a me plumb.

Valët e mëdha: nga Stambolli te Brukseli

Diaspora moderne shqiptare lindi nga tri shtytje të mëdha. E para, mërgimi i hershëm drejt Perandorisë Osmane dhe pastaj Amerikës në fund të shekullit XIX. E dyta, valët dramatike pas rënies së komunizmit në vitet 1990, kur qindra mijëra shqiptarë u nisën, kryesisht drejt Italisë e Greqisë fqinje — bashkësitë e sotme shqiptare në ato dy vende janë gati tërësisht fryt i atij dhjetëvjeçari. E treta, dëbimet e luftërave jugosllave dhe sidomos lufta e Kosovës e viteve 1998–1999, që shpërnguli rreth një milion shqiptarë; shumë u kthyen, por një pjesë e madhe mbetën në Gjermani, Zvicër, Britani e Amerikë, ku formuan bashkësi të reja, të organizuara, me peshë.

Këtu duhet të jemi, në mënyrën e Konicës, të sinqertë me veten. Mërgimi nuk është vetëm epope; është edhe plagë. Çdo anije e mbushur me të rinj që ikën është një humbje për vendin që i rriti. Diaspora e mban kombin gjallë, po — por çmimi është një atdhe që rrezikon të mbetet pa rininë e vet. Të dyja të vërtetat qëndrojnë njëkohësisht, dhe vetëm ai që i mban të dyja në mendje e kupton vërtet fenomenin.

Një popull mbi kufijtë

E megjithatë, fuqia e diasporës qëndron pikërisht në atë që e bën të mundur të flasim për një komb të vetëm përtej shteteve. Trojet dhe diaspora janë një popull mbi kufijtë: shqiptari i Strugës dhe ai i Brooklyn-it, kosovari i Cyrihut dhe çami i shpërngulur, arbëreshi i Kalabrisë dhe arvaniti i Atikës — të gjithë mbajnë, kush më shumë e kush më pak, fillin e të njëjtës kujtesë. Aty ku shteti ndahet me kufij të vizatuar nga të huajt, populli ngjitet me gjuhë, me dasmë, me këngë e me një ndjenjë kokëfortë përkatësie.

Sot diaspora po hyn në një fazë të re. Nuk është më vetëm burim parash e patriotizmi nostalgjik; po bëhet rrjet idesh, kapitali, dijeje dhe diplomacie. Brezat e dytë e të tretë, të lindur jashtë, kthehen me universitete, me ndërmarrje, me lidhje në kryeqytetet e botës. Pyetja e vërtetë e shekullit tonë nuk është më nëse diaspora do ta mbajë gjallë kombin — kjo është provuar prej njëqind vjetësh — por nëse atdheu do të dijë, më në fund, ta thërrasë diasporën jo si arkë parash, por si pjesë e barabartë e vetvetes. Sepse kombi shqiptar, qoftë na pëlqen apo jo, prej kohësh nuk jeton vetëm brenda kufijve të vet. Ai jeton kudo ku rreh një zemër që ende kujton se nga vjen.

Burimet:

• Banka Botërore, "Personal remittances, received (% of GDP) – Albania", të dhëna statistikore.
• Harvard Growth Lab, "Beyond Remittances: Engaging the Albanian Diaspora in Development".
• Instituti i Statistikave (INSTAT), të dhëna mbi emigracionin shqiptar, 2025.
• "Vatra, the Pan-Albanian Federation of America", Wikipedia (përmbledhje historike me burime parësore mbi themelimin më 1912).
• Migration Policy Institute, "Diaspora as Diplomacy in Albania".
• Robert Elsie, vepra historike mbi shtypin dhe lëvizjen kombëtare shqiptare.

— Redaksia ZHURMA