Eqrem Çabej: babai i gjuhësisë shqiptare

Një popull e njeh veten me të vërtetë vetëm kur dikush i lexon gjuhën deri në rrënjë. Për shqiptarët, ai njeri ishte Eqrem Çabej. Atje ku para tij kishte përshtypje, dashuri atdhetare dhe hamendje të nxehta, ai la metodë, dëshmi dhe një ndërtesë që qëndron. Nuk është teprim ta quash babanë e gjuhësisë shqiptare moderne: jo ngaqë e shpiku gjuhën shqipe, por ngaqë i dha asaj një biografi shkencore, të dokumentuar fjalë për fjalë.

Nga Gjirokastra në Vjenë

Çabej lindi më 1908; familja ishte nga Gjirokastra, qyteti i gurtë që do ta shoqëronte gjithë jetën dhe që sot mban emrin e tij në universitet. Shkollimin e mesëm e mori jashtë, në Klagenfurt të Austrisë, dhe pastaj ndoqi studimet e larta në gjuhësinë krahasuese indoevropiane dhe në albanologji në Grac e mandej në Universitetin e Vjenës. Atje, në vitin 1933, u mbrojt doktor i filozofisë.

Vjena nuk ishte një vend i rastësishëm. Ajo ishte në atë kohë qendra botërore e studimeve albanologjike. Mësuesi i Çabejt ishte Norbert Jokli (1887–1942), albanologu më i madh i kohës, ndërsa mes profesorëve të tij ishte edhe indoevropianisti Paul Kretschmer — të dy mbështetës të bindur të prejardhjes ilire të shqipes. Çabej u kthye në atdhe jo si nxënës i një mo"shkolle atdhetare", por si trashëgimtar i drejtpërdrejtë i traditës më të rreptë shkencore evropiane. Kjo bën gjithë ndryshimin. Dashuria për shqipen ai e kishte që nga djepi; aparatin për ta provuar e solli nga Vjena.

Metoda: etimologjia si dëshmi historie

Metoda: etimologjia si dëshmi

Vepra e jetës së Çabejt mban titullin Studime etimologjike në fushë të shqipes — një varg vëllimesh ku ai mori fjalë pas fjale të shqipes dhe e ndoqi secilën deri në burim. Kjo nuk është punë romantike; është punë murgu. Për të vendosur a është një fjalë e trashëguar nga thesari i lashtë i gjuhës apo huazim nga latinishtja, sllavishtja a turqishtja, ai krahasonte format dialektore, ligjet e tingujve, dëshmitë e teksteve të vjetra dhe gjeografinë e fjalës.

Pikërisht këtu qëndron forca e tij. Etimologjia shqipe para Çabejt vuante nga dy sëmundje të kundërta: nga njëra anë, deklarata kombëtare që çdo fjalë e bukur e nxirrnin "vendëse"; nga ana tjetër, skepticizmi i huaj që çdo fjalë ia jepte fqinjëve. Çabej e shkriu këtë dramë në një gjë të vetme — provë. Ai tregoi se shqipja ka një bërthamë të trashëguar shumë më të vjetër e më të pasur seç pranonin shumë sllavistë e ballkanologë, por njëkohësisht nuk u tremb të pranojë çdo huazim që dëshmohej me ligjet e tingullit. Kjo është mënyra e Konicës e zbatuar në gjuhësi: krenar, por kurrë i verbër.

Buzuku, dëshmitari i parë

Një gjuhëtar i historisë ka nevojë për tekste të vjetra ashtu si arkeologu për shtresat e dheut. Prandaj Çabej iu përkushtua me vite librit të parë shqip, «Mesharit» të Gjon Buzukut të vitit 1555. Botimi i tij kritik i veprës, i pajisur me një studim hyrës të gjerë mbi gjuhën e priftit Buzuku, mbetet një nga arritjet themelore të albanologjisë. Ai e lexoi tekstin gërmë për gërmë, e transkriptoi, e komentoi, dhe nxori prej tij dëshmi për gjendjen e shqipes katër shekuj e gjysmë më parë.

Pse ka rëndësi? Sepse pa një bazë teksti, çdo pohim për lashtësinë e gjuhës mbetet besim. Me Buzukun në dorë, Çabej mund të tregonte se shumë trajta të sotme ishin po aq të vjetra sa shtypshkronja e parë — dhe kjo, e shumëzuar me dëshmitë e tjera, e shtynte historinë e shqipes shumë më thellë në kohë.

Ilirishtja, e provuar jo e shpallur

Çështja e madhe e identitetit tonë — a janë shqiptarët pasardhës të ilirëve — para Çabejt qarkullonte më shumë si flamur sesa si tezë. Ai ia ndryshoi statusin. Me mjetet e gjuhësisë historike, të toponimisë dhe të krahasimit, ai e bëri lidhjen mes shqipes dhe ilirishtes një argument të mbrojtshëm në çdo katedër evropiane. Emrat e vendeve, lumenjve e maleve që kishin mbijetuar nëpër shekuj, evolucioni i rregullt i tingujve nga lashtësia te shqipja e sotme, gjurmët e një shtrese paralatine — të gjitha këto u bënë tek ai zinxhir provash, jo thirrje patriotike.

Le ta themi qartë, në frymën e ndershmërisë që e nderon shkencën: Çabej nuk "vërtetoi" çdo gjë me siguri matematike, sepse asnjë gjuhëtar serioz nuk e bën këtë me një gjuhë pa dëshmi të drejtpërdrejta antike. Por ai e ngriti hipotezën ilire nga ndjenja në shkencë, dhe i la kundërshtarët të debatojnë me prova, jo me paragjykime. Kjo është fitorja e tij e vërtetë — dhe përgjigjja më e mirë ndaj mitit se "shqipja është gjuhë e re a e ardhur nga gjetkë".

Trashëgimia

Çabej dha ndihmesë edhe në ndërtimin praktik të shqipes së shkruar, përmes projekteve drejtshkrimore të viteve 1948, 1951, 1956 e 1967 dhe në punën përgatitore për Kongresin e Drejtshkrimit të vitit 1972. Vdiq më 13 gusht 1980, me veprën etimologjike ende të papërfunduar; vëllimet e mëtejshme dolën pas vdekjes, dëshmi se një jetë nuk mjaftonte për të mbledhur thesarin e një gjuhe të tërë.

Sot çdo student që hap një fjalor etimologjik të shqipes, çdo studiues që mbron lashtësinë e gjuhës sonë me argument e jo me britmë, ecën mbi themelet e hedhura prej tij. Eqrem Çabej na mësoi gjënë më të vështirë: ta duash gjuhën tënde aq sa të kesh durimin ta studiosh me ftohtësinë e shkencëtarit. Ky është krenaria e vërtetë — ajo që qëndron.

Burimet:

• Eqrem Çabej, Studime etimologjike në fushë të shqipes, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë (vëllimet e botuara nga 1976 e tutje).
• Eqrem Çabej, «Meshari» i Gjon Buzukut (1555), botim kritik me studim hyrës, Tiranë, 1958/1968.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania dhe shkrime për albanologjinë e shek. XX.
• Encyclopædia Britannica, zëra «Albanian language» dhe «Illyrian»; Universiteti i Vjenës / vepra e Norbert Joklit mbi etimologjinë e shqipes.
• Akademia e Shkencave e Shqipërisë, profili biografik i akademik Eqrem Çabejt (akad.gov.al).

— Redaksia ZHURMA