Esat Pasha Toptani: ambicia që ndau vendin

Ka njerëz që historia i mban mend për atë që ndërtuan; ka të tjerë që i mban mend për atë që shkatërruan. Esat Pashë Toptani bën pjesë në llojin e dytë. Në çastin kur kombi shqiptar po mblidhej me mund e gjak rreth idesë së një shteti të vetëm, ai zgjodhi gjithmonë anën e ambicies së vet — dhe kur ajo ambicie kërkoi një çmim, e pagoi me trojet, me nderin dhe, në fund, me vetë idenë e Shqipërisë.

Beu i Tiranës, oficeri i Stambollit

Esat Toptani lindi rreth vitit 1863 në Tiranë, pjesëtar i familjes së fuqishme feudale të Toptanasve, ndër ato dyer që ndihmuan të themelohej vetë qyteti i Tiranës. Si shumë bejlerë të kohës, e ndërtoi karrierën në shërbim të Perandorisë Osmane: ishte kajmekam, komandues i xhandarmërisë në Tiranë, dhe më 1908 iu bashkua Xhonturqve, duke u bërë deputet shqiptar në parlamentin osman. Deri këtu, jeta e tij është ajo e një notabli provincial që lëviz me lehtësi midis Stambollit dhe vendlindjes — pa shenja të mëdha as të idealizmit kombëtar, as të tradhtisë që do ta bënte të famshëm.

Pikërisht ndërsa Rilindja Kombëtare po e zgjonte popullin e ndarë drejt idesë së kombit, Esati mbeti njeri i pushtetit konkret, jo i idealit. Kjo dallesë do ta përcaktonte gjithçka që pasoi.

Shkodra e dorëzuar

Prova e parë e madhe erdhi në Luftërat Ballkanike. Esati ishte në Shkodër gjatë rrethimit malazez, krah komandantit osman Hasan Riza Pasha — një oficer që mbrojti qytetin me kokëfortësi dhe me dashuri për shqiptarët. Më 30 janar 1913, Hasan Riza Pasha u vra në pritë nga dy persona, të cilët historiografia i lidh me dy oficerë të Esatit, Osman Balin dhe Mehmet Kavajën. Vrasja ndodhi pak para një sulmi që Riza Pasha kishte planifikuar; me të hequr nga mesi, rruga drejt dorëzimit u hap.

Esati mori komandën dhe, në prill të 1913-ës, ia dorëzoi kalanë e Shkodrës Malit të Zi — jo nga pamundësia ushtarake, por kundrejt lëshimeve. Konferenca e ambasadorëve më pas ia rikthente Shkodrën Shqipërisë; por mësimi mbeti i hidhur. I pari akt i madh i Esatit në skenën kombëtare ishte dorëzimi i një kështjelle shqiptare te një fqinj armik.

Republika kundër shtetit

Kur Pavarësia u shpall në Vlorë nga Ismail Qemali, kombi kishte një qeveri të vetme dhe një flamur të vetëm. Esati, i ftuar të bëhej ministër i brendshëm në Qeverinë e Përkohshme, e pranoi vetëm sa për të kthyer mbrapsht. Më 16 tetor 1913, për të minuar Ismail Qemalin, ai ngriti një qeveri rivale në Durrës — të ashtuquajturën Republikë të Shqipërisë së Mesme. Në vend të një shteti, kombi i sapolindur kishte tani dy qendra pushteti që grindeshin mes vete; dhe Esati e dinte mirë se përçarja ishte mjeti i tij më i mirë drejt fronit.

Princi, kryengritja dhe topi

Kur Fuqitë e Mëdha sollën Princ Vidin në krye të principatës së 1914-ës, Esati u fut në qeverinë e tij si ministër — për ta përmbysur nga brenda. Ai luajti rol qendror në kryengritjen fshatare kundër Vidit, duke shpresuar të zinte vendin e princit. Lojë e rrezikshme që i shpërtheu në duar: më 19 maj 1914, kur refuzoi të dorëzonte armët, forcat nën komandën e oficerit holandez të xhandarmërisë rrethuan e bombarduan shtëpinë e tij në Durrës. Esati u kapur dhe u dëbua në Itali pa gjyq. Principata vetë nuk e mbijetoi gjatë; por largimi i Esatit qe vetëm një ndërprerje, jo një fund.

Niši: shitja e trojeve

Këtu nis kapitulli që e damkos përgjithmonë. Pas dëbimit, Esati udhëtoi në Nish të Serbisë dhe më 17 shtator 1914 nënshkroi me kryeministrin serb Nikolla Pashiq një traktat të fshehtë — Traktatin e Nishit. Kundrejt parave dhe armëve serbe, me mbi katër mijë vullnetarë të mbledhur, Esati pranoi institucione politike e ushtarake të përbashkëta dhe — ja gozhda — të përshtaste kufirin në favor të Serbisë. Një marrëveshje e mëvonshme e 1915-ës e detyronte të lëshonte një rrip trojesh mes Pogradecit dhe Hasit. Ai u rikthye në Shqipërinë e mesme me bekimin e Beogradit, i cili i premtonte fronin shqiptar.

Gjatë Luftës së Parë Botërore, kur ushtria serbe u tërhoq nëpër Shqipëri më 1915, forcat e Esatit i dhanë mbështetje e mbrojtje kolonës serbe. Pastaj ai u largua drejt Selanikut e Greqisë për të ndihmuar Aleatët kundër Austro-Hungarisë. Për Beogradin ishte "miku i vërtetë"; për Shqipërinë, njeriu që kishte nënshkruar lëshimin e tokës së vet.

Plumbi i Parisit

Lufta përfundoi; Esati nuk e mori kurrë fronin që ëndërroi. E gjeti fundi në Paris. Më 13 qershor 1920 — po atë verë kur Kongresi i Lushnjës po e ringjallte shtetin shqiptar mbi parimin e kundërt, atë të bashkimit kombëtar — një student i ri, Avni Rustemi, e qëlloi për vdekje para Hotel Continental, në rrugën Castiglione. Në gjyqin e bujshëm që pasoi, mbrojtja argumentoi se akti nuk ishte krim personal, por vepër "e menduar nga një popull i tërë". Juria franceze e shpalli Rustemin të pafajshëm.

Vendimi i atij gjyqi është gjithë morali i tregimit. Historia e Esat Pashë Toptanit nuk është historia e një tradhtari të rastësishëm, por e një ambicieje që, e papenguar nga kurrfarë ideali, e ktheu çdo krizë të kombit në mundësi për veten. Dhe pikërisht ngaqë ekzistuan njerëz si ai, mësimi i madh i atyre viteve mbeti i thjeshtë e i ashpër: shteti i ri kishte armiq jashtë kufirit, por rreziku më vdekjeprurës vinte nga ata brenda që e donin pushtetin më shumë se vendin.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Essad Paşa (Toptani)".
• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012).
• "Essad Pasha Toptani" dhe "Treaty of Niš (1914)", Wikipedia (përmbledhje e burimeve akademike).
• Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century, Vol. I: Albania and King Zog (I.B. Tauris, 2004).

— Redaksia ZHURMA