Faik Konica: mendja më e mprehtë e Rilindjes, mik i kritikës dhe i kombit

Kur poeti francez Guillaume Apollinaire e takoi në Londër më 1903, e quajti "një enciklopedi që ecën". Frazat e Konicës ndaheshin si thika, dhe lëvdata e tij ishte aq e rrallë sa, kur vinte, peshonte. Faik bej Konica — i lindur më 15 mars 1875 në Konicë, atëherë nën Perandorinë Osmane, sot brenda kufijve të Greqisë, dhe i vdekur më 15 dhjetor 1942 në Uashington — ishte mendja më e mprehtë që nxori Rilindja Kombëtare Shqiptare. Por ndryshe nga shumë bashkëkohës, ai e deshi kombin e tij me një dashuri që nuk e ndaloi t'ia tregonte të metat. Kjo është dhurata e tij e vërtetë: na mësoi se mund të jesh atdhetar pa qenë naiv.

Një europian që zgjodhi shqipen

Konica u shkollua atje ku pak shqiptarë të kohës mund të ëndërronin: në shkolla të mesme franceze në Lizjë e Karkasonë, pastaj në Universitetin e Dijonit, ku u diplomua më 1895 në filologji romane, më tej në Collège de France në Paris dhe, në fund, në Universitetin e Harvardit në Amerikë. Ai zotëronte disa gjuhë europiane dhe lëvizte me lehtësi nëpër sallonet e Brukselit, Londrës e Bostonit.

Pikërisht ky njeri, që mund të kishte shkruar rehat në frëngjisht ose anglisht, zgjodhi t'i kushtonte jetën një gjuhe që perandoritë e ndalonin dhe që shumëkush e quante "idiomë fshatarësh". Apollinaire vetë e përshkroi punën e tij me fjalë që mbeten matësi më i mirë i arritjes së Konicës: ai "e ktheu një idiomë të vrazhdë tavernash detarësh në një gjuhë të bukur, të pasur e të lakueshme". Kjo nuk ishte mburrë frazë — ishte një diagnozë e saktë. Para Konicës, shqipja kishte poezi; ai i dha asaj prozë.

Revista 'Albania': zëri i mërgimit

Më 1897, vetëm 22 vjeç, Konica themeloi në Bruksel revistën Albania — botim politik, kulturor dhe letrar që do të bëhej publikimi qendror i shkrimtarëve shqiptarë në mërgim. Nga 1902 deri më 1909 ajo botohej në Londër, ku Konica nënshkruante shpesh me pseudonimin Trank Spiro Beg, sepse Perandoria Osmane e ndalonte shtypin shqip dhe emri i vërtetë ishte rrezik.

Në faqet e Albania Konica bëri atë që e dallon nga propaganda: ai e nxori shqipen nga heroizmi i thjeshtë dhe e futi në kritikën e ftohtë. Ai luftoi për prozën mbi bazë toske si themel i një gjuhe letrare moderne, kohë kur çështja e alfabetit ende nuk ishte zgjidhur dhe çdo shkrimtar shkruante si të mundte. Ndërsa Naim Frashëri i dha gjuhës varg dhe ndjenjë, Konica i dha asaj saktësi dhe disiplinë — armët e kritikut.

Konica polemisti: dashuria që nuk gënjen

Këtu qëndron origjinaliteti i tij. Shumica e rilindësve e paraqitnin Shqipërinë si tokë heronjsh të papërlyer; Konica e bënte gjë tjetër. Ai e quante veten atdhetar pikërisht sepse guxonte t'i tregonte popullit të vet plagët: provincializmin, përtacinë intelektuale, sherrin e brendshëm, mungesën e shijes. Ironia e tij therëse nuk kursente as miqtë. Vepra e tij satirike Doktor Gjilpëra është dëshmi e këtij temperamenti — një pasqyrë ku shqiptari shihte jo idealin, por vetveten.

Kjo skepticë e bëri të vështirë për t'u dashur, por të domosdoshëm. Në një lëvizje plot patetikë, zëri i Konicës ishte korrigjimi i nevojshëm: ai e kuptonte se një komb që nuk i njeh dobësitë e veta nuk mund t'i ndreqë ato. Ky qëndrim — krenar kulturalisht, por kurrë i verbër — është pikërisht trashëgimia që një gazetë serioze shqiptare e mban gjallë sot.

Dielli, Vatra dhe vitet amerikane

Në vjeshtën e 1909 Konica kaloi në Boston, ku u bë kryeredaktor i gazetës Dielli dhe një nga shtyllat e Federatës Panshqiptare të Amerikës. Bashkëpunimi i tij me Fan Nolin dha frytin më të madh institucional të diasporës: Vatra dhe Dielli u bënë mendja dhe zëri i shqiptarëve përtej oqeanit, mbajtës të çështjes kombëtare kur atdheu ishte ende i robëruar. Më 1921 Konica u zgjodh president i Vatrës dhe rifilloi shtyllën e tij të famshme në Dielli, "Shtylla e Konicës".

Mes Konicës dhe Nolit kishte tension — dy mendje të mëdha, dy temperamente kundërshtore — por edhe respekt. Të dy e kuptonin se diaspora amerikane nuk ishte mërgim i thjeshtë, por një atelier ku po farkëtohej ideja e shtetit shqiptar.

Diplomati dhe fundi

Më 1926 Konica u emërua i ngarkuar me punë i Shqipërisë në Shtetet e Bashkuara, dhe më 1929 mbreti Ahmet Zogu e ngriti në rangun e ministrit fuqiplotë në Uashington — post që e mbajti deri më 1939, kur Italia fashiste pushtoi Shqipërinë. Burri që dikur shkroi nën pseudonime për t'i shpëtuar censurës osmane, mbylli karrierën si zë zyrtar i një shteti që ndihmoi ta mendonte para se ai të lindte.

Konica vdiq në Uashington më 15 dhjetor 1942, larg atdheut, ashtu siç kishte jetuar pjesën më të madhe të jetës — në mërgim, por kurrë i shkëputur. Ai i përkiste familjes shpirtërore të enciklopedistëve dhe publicistëve që e ndërtuan Shqipërinë me fjalë: jo Samiu që projektoi shtetin, por ai që i mësoi gjuhës si të mendojë për veten.

Trashëgimia e Konicës nuk është një varg që mësohet përmendsh, por një qëndrim: dije, ironi, dhe një dashuri për kombin aq e thellë sa të mos kishte frikë nga e vërteta. Apollinaire e quajti enciklopedi që ecën. Ne mund ta quajmë ndërgjegjja e Rilindjes.

Burimet:

• Wikipedia, "Faik Konica" — datat e jetës, arsimimi (Dijon, Paris, Harvard), revista Albania, Dielli/Vatra, posti diplomatik.
• Wikipedia, "Albania (periodical)" — historiku i botimit Bruksel (1897) dhe Londër (1902–1909).
• Robert Elsie, albanianliterature.net — Faik Konica si pionier i kritikës letrare dhe i prozës shqipe; citimi i Apollinaire.
• Encyclopædia Britannica, "Faik Konitsa" — roli si themelues i kritikës letrare shqiptare.

— Redaksia ZHURMA