Gjakmarrja dhe pajtimi: drejtësia e maleve

Ka një gabim të vjetër që e përsërisin të huajt sa herë flasin për malet tona: e quajnë gjakmarrjen barbari, gjak për gjak pa fre, instinkt i egër i një populli të paqytetëruar. Të jesh i sinqertë do të thotë ta pranosh se gjakmarrja solli mjerim të pamatë; por të jesh i drejtë do të thotë të kuptosh se ajo nuk ishte mungesë ligji — ishte ligj. Aty ku shteti mungonte për shekuj, malësori ndërtoi vetë një arkitekturë drejtësie aq të imtësishme sa habit edhe juristin e sotëm. Gjakmarrja ishte krahu ndëshkues i kësaj drejtësie. Pajtimi ishte mëshira e saj.

Pse lindi gjaku

Në malësitë e Veriut — Dukagjin, Mirditë, Malësi e Madhe, rrafshet e Kosovës — pushteti osman arrinte deri te fusha dhe qyteti, e jo më tej. Lart, ku kullat ngriheshin mbi shkëmb, nuk kishte gjykatës, polic e burg. Kishte vetëm të drejtën zakonore, atë trup të gjerë rregullash gojore që njihet me emrin e Kanunit të Lekë Dukagjinit. Në mungesë shteti, jeta dhe nderi i njeriut mbroheshin nga një gjë e vetme: siguria se kushdo që derdhte gjak të pafajshëm do të paguante me gjakun e vet ose të shtëpisë së vet. Gjakmarrja, pra, nuk ishte tekë egërsie; ishte parandalim. Frika prej saj mbante dorën e atij që mendonte të vriste.

Vetë fjala gjakmarrje — marrja e gjakut — tregon thelbin: kur derdhej gjak, familja e të vrarit merrte mbi vete një detyrim, jo një dëshirë. Detyrimi për ta "larë gjakun" ishte borxh nderi, dhe një shtëpi që nuk e shlyente borxhin binte nën turp të papërballueshëm. Kjo është ana e errët e medaljes: drejtësia kthehej në zinxhir, dhe brezat lindnin tashmë me një borxh gjaku mbi supe.

Ligji që e rregullonte hakmarrjen

Por ja ku qëndron gjeniu i tmerrshëm i sistemit malësor — dhe pse e huaja gabon kur e quan kaos. Kanuni nuk e urdhëronte gjakun; ai e kufizonte. Rregullat ishin të prera. Gjaku merrej vetëm te burrat e rritur të shtëpisë fajtore; gruaja, fëmija dhe pleqtë nuk preheshin kurrë — kush vriste një grua a një fëmijë binte në turpin më të zi, jashtë çdo nderi. Gjaku merrej një për një: një jetë për një jetë, jo një fis i tërë për një kokë. Dhe mbi të gjitha, sapo gjaku ishte "marrë", borxhi konsiderohej i shlyer nga ana e dëmtuar — radha kalonte.

Mbi këtë skelet rëndon institucioni më fisnik i maleve: besa. Familja e të vrarit mund t'i jepte vrasësit një besë — një armëpushim të shenjtë. Kanuni njihte dy lloje: besën e njëzet e katër orëve dhe atë të tridhjetë ditëve. Brenda saj, vrasësi ecte i lirë, madje mund të merrte pjesë në varrimin e atij që kishte vrarë, pa frikë se do të preket. Të shkelje besën ishte poshtërsia më e madhe që njihte mali. Kështu, edhe në mes të një feud-i për jetë a vdekje, ekzistonte një hapësirë e shenjtë paqeje që asnjë urrejtje nuk lejohej ta dhunonte.

Buka e pajtimit

Drejtësia e maleve nuk mbaronte te gjaku; ajo synonte gjithmonë drejt fundit të tij. Pajtimi i gjaqeve ishte qëllimi i fshehur i gjithë sistemit. Mes dy shtëpive të ndara nga gjaku ndërhynin pajtorët — pleq, parësi, prijës fetarë, njerëz me autoritet moral — të cilët bisedonin gjatë e me durim derisa familja e dëmtuar pranonte ta falte gjakun. Shpesh shlyhej një "tagër gjaku" në të holla a në bagëti; por mbi paranë rëndonte gjithmonë akti moral i faljes.

Çasti kulmor ishte buka e pajtimit. Familja e vrasësit shtronte në shtëpinë e vet një drekë, ku ulej të hante — krah për krah — familja e të vrarit. Të hanit bukë e kripë me atë që dje të kishte vrarë birin do të thoshte se gjaku ishte falur përfund e përgjithmonë. Ishte rikthim i armikut në rrethin e njerëzimit, jo me dorën e ligjit, por me dorën e zgjatur mbi tryezë. Kjo skenë — armiqtë që ndajnë bukën — është një nga më të bukurat e trashëgimisë sonë, sepse tregon se mali që dinte të vriste, dinte edhe të falte.

Verrat e Llukës: mali fal gjakun

Se sa e gjallë mbeti kjo frymë e faljes, e dëshmoi ngjarja më e madhe morale e shqiptarëve në fund të shekullit XX. Kur regjimet e ashpra u dobësuan dhe gjakmarrja u zgjua sërish në xhepa të Veriut e të Kosovës, një lëvizje e jashtëzakonshme pajtimi përshkoi Kosovën në vitet 1990–1992. Nën udhëheqjen e folkloristit Anton Çetta dhe të historianit Zekeria Cana — me një nismë që, siç dihet sot, e ndezën edhe dy ish-të burgosura të reja — komitetet e pajtimit shkuan fshat më fshat, kullë më kullë, duke u lutur njerëzve ta falnin gjakun.

Më 1 maj 1990, te Verrat e Llukës, u mblodhën sipas vlerësimeve mes njëqind mijë e gjysmë milioni shqiptarë — afër një e treta e popullsisë së Kosovës u përfshi në tubimet e pajtimit në ato tri vjet. Brenda një viti u pajtuan mbi 1.160 gjaqe, qindra plagë e mijëra grindje; thuhet se në vitin 1993 nuk u krye asnjë vrasje gjaku në Kosovë. Ishte fitorja e besës mbi hakmarrjen, e faljes mbi borxhin — drejtësia e maleve që zgjodhi anën e vet më të lartë, jo më të errëtën.

Trashëgimia e dyfishtë

Do të ishte e pandershme ta lavdëronim gjakmarrjen; ajo la pas vejusha, kulla të mbyllura e djem që rriteshin si të burgosur brenda mureve. Por do të ishte po aq e pandershme ta shihnim si egërsi pa ligj. Ajo ishte përgjigjja e një populli ndaj mungesës shekullore të shtetit — një rend ku nderi zëvendësonte gjykatën, besa zëvendësonte garancinë, dhe buka e pajtimit zëvendësonte amnistinë. Sot drejtësinë e jep shteti, dhe ashtu duhet të jetë. Por nga malet na mbetet mësimi më i thellë: se edhe gjaku më i hidhur mund të falet, dhe se forca më e madhe e një burri nuk është të marrë gjak, por të dijë ta lërë.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zërat mbi Kanunin, gjakmarrjen dhe besën.
• Margaret Hasluck, The Unwritten Law in Albania (Cambridge University Press, 1954).
• Encyclopædia Britannica, "Kanun" dhe "Albania: customary law".
• Reconciliation Movement in 1990 / Anton Çetta — dokumentime të tubimit te Verrat e Llukës (1 maj 1990) dhe shifrat e gjaqeve të pajtuara 1990–1992.
• Shtjefën Gjeçovi (përmbledhës), Kanuni i Lekë Dukagjinit.

— Redaksia ZHURMA