Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë dhe pavarësia, 2010

Ka diçka të rrallë në histori: një shtet që ngre padi kundër ekzistencës së një tjetri, dhe del nga gjyqi i mundur me dorën e vet. Pikërisht kjo i ndodhi Serbisë më 22 korrik 2010, kur Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë — gjykata më e lartë e Kombeve të Bashkuara, me seli në Hagë — shpalli mendimin e saj këshillimor mbi shpalljen e pavarësisë së Kosovës të 17 shkurtit 2008. Konkluzioni ishte i thjeshtë dhe rrëzëllitës: shpallja e pavarësisë nuk e shkelte të drejtën ndërkombëtare.

Si nisi: pyetja që Beogradi e bëri vetë

Pas shpalljes së pavarësisë, Serbia nuk pranoi humbjen e territorit dhe vendosi ta çonte çështjen aty ku besonte se ligji do ta mbronte. Më 8 tetor 2008, me rezolutën 63/3 të Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, Beogradi kërkoi nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë një mendim këshillimor mbi një pyetje të formuluar me kujdes: a ishte "shpallja e njëanshme e pavarësisë nga Institucionet e Përkohshme të Vetëqeverisjes së Kosovës në përputhje me të drejtën ndërkombëtare?"

Strategjia serbe ishte e qartë. Nëse gjykata më autoritative e botës do të deklaronte se akti i Prishtinës ishte i paligjshëm, atëherë çdo shtet që kishte njohur ose do të njihte Kosovën do të mbetej me një peng juridik. Beogradi shpresonte ta ngrinte valën e njohjeve, ta kthente Kosovën në një rast të dyshimtë, ta detyronte Prishtinën të kthehej në tryezën e bisedimeve nga pozita e dobët. Ishte një bast i guximshëm — dhe, siç do të dilte, i gabuar.

Gjykimi: tre vjet pritje

Procesi zgjati gati dy vjet. Tridhjetë e gjashtë shtete dorëzuan parashtresa me shkrim — numri më i madh në historinë e gjykatës për një mendim këshillimor — dhe shumica e fuqive perëndimore, përfshirë Shtetet e Bashkuara dhe pjesën më të madhe të Bashkimit Evropian, mbrojtën ligjshmërinë e aktit të Prishtinës. Shqipëria, natyrisht, qëndroi pranë Kosovës. Më 22 korrik 2010, presidenti i gjykatës, juristi japonez Hisashi Owada, lexoi vendimin në sallën solemne të Pallatit të Paqes në Hagë.

Me dhjetë vota pro dhe katër kundër, gjyqtarët arsyetuan se e drejta e përgjithshme ndërkombëtare nuk përmban asnjë "ndalim të shpalljeve të pavarësisë". Asnjë normë nuk e bën të paligjshëm vetë aktin e një populli që deklaron se dëshiron të jetojë i pavarur. Më tej, gjykata vlerësoi se shpallja e Prishtinës nuk e shkelte as Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit — kornizën që kishte themeluar administrimin ndërkombëtar të UNMIK-ut pas ndërhyrjes së NATO-s në 1999 — sepse ajo rezolutë nuk e përcaktonte statusin përfundimtar të Kosovës dhe nuk ia rezervonte Këshillit të Sigurimit vendimin për të.

Çfarë vendosi dhe çfarë nuk vendosi gjykata

Këtu duhet treguar ndershmëria intelektuale që na mëson tradita e Konicës: mos e zmadho fitoren më shumë seç është. Gjykata nuk shpalli se Kosova ishte shtet. Nuk shpalli se Kosova kishte të drejtë në pavarësi. Nuk vendosi mbi vlefshmërinë e njohjeve. Ajo iu përgjigj vetëm pyetjes së ngushtë që iu bë — a ishte vetë akti i shpalljes në kundërshtim me ligjin — dhe u përgjigj: jo. Veç kësaj, mendimi këshillimor i gjykatës, sipas natyrës së vet, nuk është detyrues; nuk është një gjykim që krijon detyrime juridike mbi palët.

Kjo finesë juridike u shpërfill në Prishtinë, ku festa ishte e ligjshme. Por dallimi ka rëndësi: Kosova nuk fitoi shtetësinë e saj në Hagë; ajo e kishte fituar tashmë në luftën e 1998–1999, në durimin e dhjetëvjeçar të sistemit paralel dhe në vullnetin e palëkundur të një populli. Gjykata thjesht hoqi nga rruga pengesën e fundit juridike që Beogradi vetë e kishte ngritur.

Pasojat: bumerangu i Beogradit

Vendimi ishte një katastrofë diplomatike për Serbinë. Beogradi kishte synuar të ndalonte valën e njohjeve; në vend të kësaj, mendimi i Hagës i hoqi argumentet kryesore juridike kundër Kosovës dhe i hapi rrugën njohjeve të reja. Në vitet që pasuan, dhjetëra shtete të tjera e njohën pavarësinë e Kosovës, dhe Beogradi u detyrua — pikërisht ai që kishte shpresuar të forconte pozitën — të ulej në bisedimet e ndërmjetësuara nga Bashkimi Evropian në Bruksel.

Për ne shqiptarët, 22 korriku 2010 mbetet një ditë e veçantë jo se na dha një të drejtë që nuk e kishim, por se e vërtetoi atë para ndërgjegjes juridike të botës. Miti i lashtë serb — se Kosova ishte "djepi" i një kombi tjetër, se pavarësia e saj ishte një vjedhje — u përplas me ftohtësinë e ligjit dhe nuk gjeti mbështetje. Rruga e gjatë e Kosovës drejt lirisë kishte kaluar nëpër robëri, dhunë dhe durim; në Hagë ajo kaloi, për një ditë, nëpër sallën e ftohtë të një gjykate dhe doli e pacenuar. Faik Konica do të kishte buzëqeshur me ironinë e saj: armiku kërkoi gjyqin, dhe gjyqi i dha të drejtë viktimës.

Burimet:

• International Court of Justice — Accordance with International Law of the Unilateral Declaration of Independence in Respect of Kosovo, Advisory Opinion of 22 July 2010 (icj-cij.org)
• United Nations General Assembly Resolution 63/3 (8 October 2008)
• UN News, "Kosovo's declaration of independence did not violate international law – UN court" (22 July 2010)
• United States Institute of Peace, The ICJ's Advisory Opinion on Kosovo (2010)
• Encyclopædia Britannica, "Kosovo: independence and international recognition"

— Redaksia ZHURMA