Ishulli i Sazanit: nga arena e romakëve te “Gjibraltari i Kuq” i Mesdheut

VLORË — Për mijëra vjet, fuqitë botërore kanë shkëmbyer kontrollin mbi një ishull të vogël e shkëmbor pranë bregut jugperëndimor të Shqipërisë. Ishulli i Sazanit, me një sipërfaqe prej rreth 5.7 kilometrash katrorë, nuk ka banorë të përhershëm, por ka shërbyer vazhdimisht si një çelës strategjik ushtarak për të dominuar detet Adriatik dhe Jon.

Pse ka rëndësi

• Sazani kontrollon fizikisht ngushticën e Otrantos, duke diktuar historikisht hyrjen në Detin Adriatik për fuqitë e huaja.
• Ishulli mban infrastrukturë thelbësore nga Lufta e Ftohtë, kur shërbeu si pika e mbrojtjes më ekstreme e regjimit komunist.
• Izolimi i tij i gjatë ushtarak pengoi urbanizimin, duke ruajtur një ekosistem specifik që sot përbën zemrën e një Parku Kombëtar Detar.

Gjeografia dhe thelbi gjeopolitik

Sipas të dhënave nga Wikipedia shqip, Sazani është ishulli më i madh i Shqipërisë, i pozicionuar në hyrje të Gjirit të Vlorës. Vija bregdetare e tij, me një gjatësi prej 15 kilometrash, është e thyer dhe përbëhet nga shkëmbinj masivë monolitë. "Është sigurisht një nga shembujt më të mirë se si vendndodhja mund të përcaktojë në mënyrë disproporcionale rëndësinë e një vendi të caktuar", thekson Petar Kureçiç, profesor i shkencave politike në Universitetin Verior në Kroaci, i cituar në një artikull të National Geographic, publikuar në shqip nga Boldnews.

Relievi mbështetet mbi dy kodra dominuese: lartësia veriore arrin 342 metra mbi nivelin e detit, ndërsa ajo jugore 331 metra. Këto dy blloqe ndahen nga dy lugina të thella, Përroi i Xhehenemit dhe ai i Shënkollit. Në perëndim të ishullit hapet Gryka e Xhehenemit, ndërsa në anën lindore ndodhet Gjiri i Shënkollës—vendi natyral ku u ndërtua porti detaro-ushtarak. Sipas enciklopedisë online Wikipedia, në jug shtrihet edhe Gjiri i Japrakut, i njohur për atë që njihet si Plazhi zallor i Admiralit.

Nga rënia e perandorive te zaptimi fashist

Kjo gjeografi u kuptua shpejt nga flotat detare të antikitetit. Ishulli njihej me emrin Sason që në shekullin e gjashtë para erës sonë. Sipas Theodora Dragostinovës, historiane në Universitetin Shtetëror të Ohajos e cituar nga Boldnews, ishulli ka mbijetuar përmes një kalimi të vazhdueshëm mes duarve të ushtrive të huaja. Romakët e përdorën Gjirin e Vlorës si bazë pushimi, ndërsa brigjet e Sazanit ishin sfond i betejave të rëndësishme gjatë Luftës Civile Romake (49-45 p.e.s.) mes Jul Cezarit dhe Pompeut.

Në vitin 1264, venecianët dhe gjenovezët, të cilët garonin ashpër për dominimin e tregtisë evropiane, u ndeshën në det të hapur pranë ishullit. Në shekullin e 15-të, siç shton profesori i Universitetit të Teksasit Steven Seegel në materialin e Boldnews, Sazani u bë post zyrtar i Perandorisë Osmane, për t'u shndërruar shekuj më vonë në një zonë influence britanike të bashkëngjitur me ishujt Jonianë.

Pavarësia e Shqipërisë në vitin 1912 e riktheu Sazanin në qendër të mosmarrëveshjeve mes Greqisë dhe Italisë. Athina e mbajti të pushtuar për pak kohë, përpara se Konferenca e Ambasadorëve në Londër (1913) ta detyronte t'ia njihte zyrtarisht shtetit të ri shqiptar, shënon Wikipedia. Por trazirat e fillim-shekullit ndryshuan rrjedhën: gjatë Luftës së Parë Botërore ushtria italiane u stacionua aty. Ndryshe nga kontinenti dhe vetë qyteti i Vlorës, të cilin italianët e lëshuan pas humbjes në Luftën e Vlorës më 1920, Sazani mbeti nën kontrollin e Romës. Regjimi i Benito Musolinit nisi më pas ndërtimin e instalimeve ushtarake për të bllokuar ngushticën. Vetëm pas kapitullimit të Italisë dhe një tërheqjeje të forcave gjermane, ishulli iu kthye Ushtrisë Nacional Çlirimtare Shqiptare më 21 tetor 1944. Kjo pronësi u ratifikua ndërkombëtarisht përmes Traktatit të Paqes të Parisit në vitin 1947.

Dosjet e CIA-s dhe "Gjibraltari i Kuq"

Regjimi komunist e përdori pozicionin e izoluar të Sazanit për të modeluar një bazë masive mbrojtjeje. Sipas historianit Elidor Mëhilli për Boldnews, Enver Hoxha ishte i fiksuar pas paranojës së një sulmi perëndimor. Të mbështetur teknikisht dhe financiarisht nga Bashkimi Sovjetik, autoritetet në Tiranë blinduan vendin me mijëra bunkerë dhe shpuan tunele sekrete për mjetet detare. Alarmi në Uashington rreth kësaj strukture evidentohet në një memo të vitit 1961 ku CIA e klasifikonte terrenin si një "Gjibraltar të Kuq në Mesdhe".

Detajet logjistike të këtij militarizimi i jep një dokument i deklasifikuar i CIA-s nga korriku 1959, i pasqyruar në portalet JavaNews dhe Zëri. Inteligjenca ajrore e SHBA-së regjistronte se e gjithë sipërfaqja ishte e strukturuar ushtarakisht, duke mbajtur bateri të artilerisë bregdetare dhe kundërajrore 85-100 mm me pajisje radarike. Dokumenti evidentonte instalimin e mundshëm të një radari masiv paralajmërimi tip "TOKEN". Në Portin e Shënkollit qendronin një flotë e vogël mjete patrulluese e klasit "Kronshtadt" dhe silurues, së bashku me mekanizma riparimi nënujorë deri në 220 këmbë të gjatë. Përtej mitologjisë urbane shqiptare se Sazani fshihte tërë bazën e nëndetëseve, JavaNews thekson se CIA nuk kishte marrë dot prova fotografike që vërtetonin depozita masive nëntokësore karburantesh apo nëndetëse brenda Sazanit atë vit; qendra e nëndetëseve ishte pak më tej, në Pasha Liman.

Popullimi i ishullit ishte ekskluzivisht në shërbim të kësaj makinerie. Wikipedia bën të ditur se asokohe komuniteti aty arrinte në rreth 10 mijë banorë—kryesisht forca ushtarake dhe familjet e tyre—të cilët trajtoheshin posaçërisht nga regjimi, por jetonin në një burg gjeografik e logjistik.

Nga lufta kundër kontrabandës te parku detar

Dështimi i ekonomisë komuniste la pas një arsenal që po ndryshkej shpejt. Shkatërrimi i infrastrukturës detare pas vitit 1997 e vendosi ishullin në thelbin e një tranzicioni tjetër. Shteti shqiptar lejoi aty instalimin e forcave detare italiane, të cilat, sipas Wikipedia-s, nga viti 1997 deri në vitin 2009 e përdorën Sazanin si nyje logjistike në detyrën për shtypjen e trafikut të paligjshëm që kalonte rregullisht Adriatikun.

Largimi i trupave italiane theksoi një paradoks: militarizimi shekullor ishte i vetmi mburojë për ekosistemin biologjik. Ndalimi i rreptë i lëvizjeve njerëzore dhe mungesa e guroreve e zonave urbane i dha frymë natyrës. Wikipedia konfirmon praninë e 7 specieve të amfibëve (3 prej tyre të rralla) dhe 15 llojeve zvarranikësh, përfshirë hardhucën e gjelbër ballkanase dhe hardhucën luspore me gushë blu. Për biologët, provë e zhvillimit unik gjeologjik mbetet mungesa totale e nëpërkës amodite në ishull, një lloj që gjendet me shumicë matanë Gjirit të Vlorës. Në vitin 2010, qeveria e Tiranës e shpalli zonën Park Kombëtar Detar. Shpellat masive nënujore nuk pranojnë më silurues, por zhytës e eksplorues. Nga një ishull që prodhoi një gjeopolitikë rrethimit dhe armëve, siç mbyll argumentin Dragostinova në Boldnews, ai më në fund "u rimor për kombin dhe natyrën".

Burimet:

• Boldnews — National Geographic: Sazani, ishulli i dëshiruar për mijëra vjet
• JavaNews — Sazani, ishulli i fortifikuar që kontrollonte hyrjen në Adriatik
• Zëri — Dokument i deklasifikuar i CIA-s i vitit 1956
• Wikipedia shqip — Sazani

— Redaksia ZHURMA