Lidhja e Prizrenit 1878: si lindi ideja e një Shqipërie të vetme

PRIZREN — Më 10 qershor 1878, në një sallë pranë xhamisë së Bajraklisë në Prizren, rreth tridhjetë delegatë të ardhur nga të katër anët e trojeve shqiptare vunë gishtin nën një dokument që do t'i jepte formë një ideje deri atëherë të padëgjuar në gjuhën e politikës: që shqiptarët — myslimanë e të krishterë, gegë e toskë, nga Shkodra te Janina — ishin një komb i vetëm, me të drejtën për ta mbrojtur e qeverisur vetë tokën e vet. Nuk ishte një shpallje pavarësie. Ishte një besëlidhje mbrojtjeje. Por brenda saj nisi të rrihte zemra e shtetit shqiptar që do të vinte tridhjetë e katër vjet më vonë.

Plaga e San Stefanos

Që ta kuptosh Lidhjen, duhet të nisesh nga frika që e lindi. Më 3 mars 1878, pas humbjes osmane në luftën ruso-turke, Rusia fituese i imponoi Perandorisë Osmane Traktatin e Shën Stefanos. Hartëja e re e Ballkanit i ndante troje me shqiptarë Serbisë, Malit të Zi dhe një "Bullgarie të Madhe" që shtrihej thellë në jug. Për elitën shqiptare ishte një zgjim i dhunshëm: Porta e Lartë, së cilës i kishin shërbyer me shekuj si ushtarë, vezirë e pashallarë, ishte gati t'i shkëmbente trojet shqiptare për paqen e vet. Besnikëria fetare ndaj Stambollit, kuptuan, nuk mjaftonte më për të mbrojtur shtëpinë.

Kjo frikë nuk vinte nga hiçi. Shekulli paraardhës kishte parë sundimtarë vendës si Ali Pashë Tepelena të ndërtonin pushtete gati të pavarura brenda perandorisë — një provë e heshtur se shqiptarët mund ta qeverisnin veten. San Stefano e ktheu këtë mundësi të heshtur në domosdoshmëri të ngutshme.

Kuvendi i 10 qershorit

Përgjigjja u mblodh në Prizren. Dokumenti themelues, i njohur si "Kararnameja", në fillim u mbështet mbi një gjuhë të kujdesshme, fetare-osmane: mbrojtja e tokave myslimane të perandorisë nga pushtuesit e huaj. Kjo ishte rryma konservatore, e udhëhequr nga figura fetare si Ymer Prizreni, që besonte se shpëtimi vinte përmes solidaritetit me Stambollin. Por brenda pak muajsh, Lidhja Shqiptare e Prizrenit do të rritej përtej kornizës me të cilën nisi — nga një komitet mbrojtjeje, në bërthamën e një lëvizjeje kombëtare.

Abdyl Frashëri dhe ideja e autonomisë

Zëri që e shtyu Lidhjen drejt kombit ishte ai i Abdyl Frashërit — vëllai i madh i poetit Naim Frashëri dhe i dijetarit Sami Frashëri, tre vëllezër që së bashku do të bëheshin motori intelektual i Rilindjes Kombëtare. Abdyli, deputet me përvojë në Stamboll, kërkonte diçka konkrete e radikale për kohën: bashkimin e katër vilajeteve me shumicë shqiptare — Kosovën, Shkodrën, Manastirin dhe Janinën — në një vilajet të vetëm autonom, me gjuhën shqipe në shkolla e në administratë.

Ishte hera e parë që kërkesa shqiptare formulohej jo si privilegj fetar, por si e drejtë kombëtare. Lidhja i dërgoi memorandume Kongresit të Berlinit, ku fuqitë e mëdha po rishikonin paqen e San Stefanos, duke u lutur që trojet shqiptare të mos coptoheshin dhe duke kërkuar njohjen e një njësie autonome shqiptare.

Berlini që nuk deshi të dëgjonte

Kongresi i Berlinit (qershor–korrik 1878) e zbuti Bullgarinë e Madhe, por për shqiptarët solli zhgënjim. Fuqitë e mëdha as që e morën parasysh ekzistencën e një kombi shqiptar; sipas rrëfimit historik, kancelari gjerman Otto von Bismarck e hodhi poshtë çështjen me fjalët se "nuk ka komb shqiptar". Mësimi që nxori Lidhja ishte i hidhur dhe themelor njëkohësisht: të drejtat nuk jepen në sallat e diplomacisë — ato mbrohen në terren.

Pushkët e Plavës dhe të Gucisë

Dhe Lidhja i mbrojti. Nën komandën ushtarake të Sulejman Vokshit, ajo ngriti forca të armatosura për të penguar dorëzimin e trojeve të premtuara fqinjëve. Rezistenca më e njohur ishte mbrojtja e Plavës dhe e Gucisë kundër Malit të Zi në vitet 1879–1880, ku çetat shqiptare i kthyen mbrapsht përpjekjet për pushtim. Kur fuqitë e mëdha, për ta shpërblyer Malin e Zi, vendosën t'i jepnin atij qytetin bregdetar të Ulqinit, shqiptarët u rezistuan derisa një demonstratë detare ndërkombëtare e detyroi Portën të dorëzonte qytetin më 1880. Plava, Gucia, Hoti e Gruda mbetën plagë të hapura — por edhe dëshmi se një popull i organizuar mund t'u dilte përpara perandorive.

Dervish Pasha dhe shtypja e 1881-shit

Pikërisht kthesa kombëtare e Lidhjes — kërkesa për autonomi, administrata e saj paralele, mbledhja e taksave e e ushtarëve — e tremb vetë Stambollin po aq sa armiqtë e jashtëm. Një shtet brenda shtetit nuk mund të tolerohej. Në pranverën e vitit 1881, sulltani dërgoi një ushtri nën Dervish Pashën, që e theu rezistencën dhe e pushtoi Prizrenin. Udhëheqësit u arrestuan ose u internuan; Abdyl Frashëri u burgos. Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e gjallë vetëm tre vjet, ra.

Pse rruga drejt 1912-s nis këtu

Por idetë nuk burgosen lehtë. Lidhja e Prizrenit dështoi si shtet, por triumfoi si ide: ajo e ktheu "shqiptarin" nga një fakt gjuhësor e krahinor në një projekt politik me kufij, kërkesa e simbole. Brezi që e jetoi atë — vëllezërit Frashëri në krye — e derdhi humbjen ushtarake në energji kulturore: alfabeti, shkolla shqipe, gazeta e libri u bënë armët e reja të Rilindjes Kombëtare.

Linja është e drejtpërdrejtë. Nga Lidhja e Prizrenit te Lidhja e Pejës më 1899; nga atje te brezi i Ismail Qemalit, që do ta shpallte pavarësinë në Vlorë më 28 nëntor 1912; e më tej te Lufta e Vlorës 1920 dhe Kongresi i Lushnjës, që i dhanë formë shtetit të ri. Prizreni mbetet emri i parë në këtë zinxhir — qyteti ku, për herë të parë, shqiptarët folën jo si nënshtetas të një perandorie, por si zotër të një atdheu.

Sot, kur flitet për trojet e ndara dhe për një komb të vetëm përtej kufijve që e ndajnë, kthehemi pa e ditur te kararnameja e 10 qershorit. Ideja e një Shqipërie të vetme nuk lindi në Vlorë më 1912. Ajo lindi në një sallë të Prizrenit, tridhjetë e katër vjet më parë.