Ismail Qemali: babai i shtetit shqiptar

Ka njerëz që historia i kërkon në moshën kur të tjerët kërkojnë qetësinë. Ismail Qemali kishte mbushur të gjashtëdhjetë e tetat kur, më 28 nëntor 1912, ngriti me dorën e tij flamurin mbi ballkonin e Vlorës dhe shpalli atë që asnjë shqiptar nuk e kishte guxuar prej katër shekujsh: një shtet të vetin. Nuk ishte një djalosh revolucionar; ishte një burokrat i vjetër i Perandorisë Osmane, i stërvitur në sallat e Stambollit, që kuptoi më mirë se kushdo që momenti i kombit kishte ardhur — dhe se po të mos kapej, do të humbiste përgjithmonë.

Nga Vlora në Stamboll

Ismail Qemali lindi më 16 janar 1844 në Vlorë, nga një familje fisnike shqiptare, ajo e Vlorajve. Më 1859 u nis për në Stamboll, ku hyri në shërbimin civil osman dhe u radhit shpejt me krahun liberal e reformator të administratës, atë të Mit'hat Pashës. Drejtoi qytete e provinca në Ballkan e më gjerë, qe në zyrën e valiut të Tripolit, dhe më vonë guvernator i Bejrutit. Ishte, me një fjalë, një njeri i sistemit — por një njeri i sistemit që nuk e harroi kurrë se nga kishte ardhur.

Kur Sulltan Abdyl Hamiti II e shkarkoi Mit'hat Pashën, fati i Ismail Qemalit u lëkund bashkë me të: u dëbua, u rikthye, u dyshua. Vitet e fundit të shekullit e gjetën gjithnjë e më të largët nga oborri dhe gjithnjë e më pranë çështjes shqiptare. Mori pjesë në përpjekjet për standardizimin e alfabetit shqip — atë betejë të gjatë e të hidhur që Zhurma e ka rrëfyer te çështja e alfabetit — dhe në ngritjen e shoqërive kulturore kombëtare. Më 1900 iku nga Perandoria dhe kaloi vite në mërgim në Europë, prej nga e mbajti gjallë idenë kombëtare.

Burri i orës së fundit

Vjeshta e vitit 1912 ishte ora e fundit e Shqipërisë osmane. Luftërat Ballkanike kishin shpërthyer; ushtritë serbe, malazeze e greke po hynin në trojet shqiptare nga të katër anët. Ismail Qemali e kuptoi se nëse shqiptarët nuk shpallnin vetë një shtet, do të ndaheshin si pre lufte mes fqinjëve. Nga Bukureshti e Vjena udhëtoi me ngut drejt jugut, mblodhi përkrahjen e atdhetarëve dhe mbërriti në Vlorë për të kryesuar atë që do të mbahej mend si Kuvendi i Vlorës.

Më 28 nëntor 1912, para delegatëve të ardhur nga gjithë trojet, u shpall Pavarësia e Shqipërisë. Flamuri kuqezi — ai i Kastriotëve, historinë e të cilit e rrëfen profili i flamurit kombëtar — u ngrit sërish mbi një shtet shqiptar pas katërqind vjetësh. Ismail Qemali u zgjodh kryetar i Qeverisë së Përkohshme dhe u bë kështu kryeministri i parë e kryetari i parë i shtetit shqiptar modern.

Një shtet pa kufij të sigurt

Por pavarësia e shpallur nuk ishte ende pavarësi e fituar. Kufijtë e shtetit të ri nuk do t'i vendosnin shqiptarët, por gjashtë Fuqitë e Mëdha të Europës, të mbledhura në Konferencën e Londrës më 1913. Ajo konferencë dhe Protokolli i Firencës lanë gjysmën e kombit jashtë kufirit: Kosova iu dha Serbisë, Çamëria mbeti te Greqia. Ismail Qemali e kaloi vitin e fundit të qeverisjes së tij duke u përpjekur të mbante gjallë një shtet të cunguar, të rrethuar nga fqinjë armiq dhe nga ambicie të brendshme — mes tyre ajo e Esat Pashë Toptanit, që do ta ndante vendin për llogari të vet.

Më në fund, presioni i Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit, të ngritur nga vetë Fuqitë e Mëdha, e detyroi të dorëhiqej. Më 22 janar 1914 Ismail Qemali ia dorëzoi pushtetin Komisionit dhe doli nga skena. Pak muaj më vonë do të vinte principata e shkurtër e Princ Vidit, dhe pastaj kaosi i Luftës së Parë Botërore.

Vdekja dhe trashëgimia

Gjatë luftës ai jetoi në mërgim, kryesisht në Paris. Vdiq në Peruxha të Italisë në janar 1919 — sipas burimeve, më 26 janar — në rrethana që kurrë nuk u sqaruan plotësisht; dyshimet për helmim mbetën gjallë për dekada, pa u vërtetuar ndonjëherë. Vdiq larg vendit që e kishte lindur dy herë: një herë si njeri, një herë si komb.

Ismail Qemali nuk ishte një figurë pa të meta. Ishte njeri i pushtetit, me dorë të vendosur dhe me kompromise që historianët i diskutojnë ende. Por në mënyrën se si Faik Konica do ta vlerësonte — me drejtësi, jo me lajka — meritat e tij janë të padiskutueshme: në orën më të rrezikshme, kur kombi mund të zhdukej nga harta, ai zgjodhi të vepronte. I dha shqiptarëve një shtet kur ata kishin vetëm një ëndërr. Ai shtet do të kalonte përmes Kongresit të Lushnjës më 1920 e deri te pranimi në Lidhjen e Kombeve — por themeli, guri i parë, u vendos atë vjeshtë në ballkonin e Vlorës. Prandaj historia, me të drejtë, e quan Plakun e Vlorës me një titull të vetëm: babai i shtetit shqiptar.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Ismail Qemal" (biografi).
• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012).
• Ismail Qemali, Kujtime / Memoirs (red. Sommerville Story, 1920).
• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967).

— Redaksia ZHURMA