Isopolifonia: zëri shumëfishtë i jugut

Ka një çast, në çdo dasmë lugu apo lab, kur biseda ndalon dhe një burrë ngre zërin i vetëm. Nuk është këngë solo. Brenda pak sekondash, një zë i dytë i kthehet përsipër, një i tretë e pret, dhe pastaj — gjëja më e habitshme — gjithë tryeza nis të mbajë një tingull të vetëm, të gjatë, të pandërprerë, mbi të cilin notojnë të tjerët. Ky tingull quhet iso, dhe prej tij e merr emrin gjithë arti: isopolifonia, zëri shumëfishtë i jugut shqiptar. Më 25 nëntor 2005 UNESCO e shpalli atë "Kryevepër të Trashëgimisë Gojore dhe Jomateriale të Njerëzimit"; në vitin 2008 ajo u përfshi në Listën Përfaqësuese të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale. Por njohja ndërkombëtare erdhi vonë për një gjë që këto male e kanë kënduar prej shekujsh, pa pyetur njeri.

Çfarë është isoja

Fjala iso lidhet me ison-in e muzikës bizantine kishtare — atë tingull bazë mbi të cilin ngrihet psalmodia. Por isopolifonia shqiptare nuk është muzikë kishtare; është një art tërësisht laik, i lindur në fshat, në tryezë, në punën e fushës dhe në vajin e vdekjes. Struktura e saj është e thjeshtë në parim dhe e ndërlikuar në veprim. Mbi isonë e mbajtur nga grupi, dy a tre zëra solistë ndërtojnë melodinë: marrësi, ai që "e merr" këngën dhe e nis; kthyesi (a pritësi), ai që i përgjigjet dhe e "kthen"; dhe vetë isoja, themeli i palëvizshëm që u jep të tjerëve thellësi e drejtim. Pikërisht ky bashkëveprim — solistë të lirë mbi një bazë kolektive — e dallon isopolifoninë nga thjesht "të kënduarit me shumë zëra". Këtu individi dhe bashkësia këndojnë njëkohësisht, dhe kjo nuk është rastësi: është një filozofi e tërë e jetës shoqërore të jugut, e ngulitur në tingull.

Dy shkollat: Toskëria dhe Labëria

Isopolifonia lulëzon në dy treva të mëdha të jugut, që ndajnë të njëjtin parim por e trajtojnë ndryshe. Në Toskëri isoja mbahet e vazhdueshme, e zgjatur pa ndërprerje mbi rrokjen "e", si një det i qetë mbi të cilin lëvizin zërat solistë. Në Labëri isoja shpesh merr karakter ritmik, copëtohet, pulson — dhe pikërisht këtu lind forma më e ndërlikuar e gjithë artit: kënga laburiste me katër zëra, ku përveç marrësit dhe kthyesit shtohet edhe hedhësi, zëri që "hidhet" mbi të tjerët me thirrjen e tij të mprehtë. Studiuesit pranojnë se kënga me katër zëra u zhvillua pas asaj me tre, dhe se ajo përbën majën e kompleksitetit polifonik shqiptar. Labëria, kjo trevë malore mes Vlorës, Gjirokastrës dhe detit, i ka dhënë botës disa nga këngët më të fuqishme që ka prodhuar zëri njerëzor pa asnjë vegël — sepse isopolifonia është, në thelbin e saj, art a cappella.

Kënga që mban kohën

Çfarë këndon isopolifonia? Gjithçka që ka rëndësi. Balada e këngë historike që ruajnë kujtesën — për luftëra, për trima, për krime e besa të thyera — kënduara me një peshë që e bën të kuptohet pse populli i besoi këngës më shumë se librit. Këngë dashurie dhe vajtime, ku zëri solist gati gris ajrin mbi isonë e errët të grupit. Kjo traditë i përket familjes së gjerë të këngës popullore shqiptare, ku veriu këndon kryesisht me një zë heroik e me lahutë, kurse jugu zhvilloi këtë art shumëzërësh pa vegla. Nuk është rastësi që ndarja muzikore ndjek po atë vijë kulturore që sheh në vallet dhe veglat tradicionale: çiftelia dhe lahuta veriore, gajdja jugore, secila lidhur me një botë tjetër tingullore. Isopolifonia është kontributi më i pastër i jugut në thesarin e madh të trashëgimisë sonë kombëtare.

Kalaja që këndon: Festivali i Gjirokastrës

Vendi ku isopolifonia merr formën e saj më madhështore është Kalaja e Gjirokastrës. Që nga viti 1968, çdo pesë vjet rrëzë mureve të një prej kalave më të mëdha të Ballkanit mblidhet Festivali Folklorik Kombëtar — qindra këngëtarë nga çdo trevë e Shqipërisë dhe nga diaspora. Atje, nën qiellin e hapur, grupe burrash me veshje të zeza labe e ngrenë isonë gjer në një gjë që të mer frymën. Por do të ishte gabim ta mendonim isopolifoninë si muzikë skene. Vendi i saj i vërtetë mbetet dasma, gostia e të korrave, tryeza e vdekjes — momentet kur bashkësia ka nevojë të flasë me një zë të vetëm dhe me shumë zëra njëkohësisht.

Një art në rrezik, një art i pavdekshëm

Konica do ta kishte vënë re menjëherë ironinë: pikërisht kur bota e shpalli kryevepër, isopolifonia filloi të humbasë tokën nën këmbë. Fshatrat zbrazen, brezi që e mbante isonë po shkon, dhe rinia e jugut sot e dëgjon më shpesh në Spotify sesa në tryezë. Njohja e UNESCO-s solli programe ruajtjeje — me ndihmë edhe të Japonisë — kurse grupe të reja po e mësojnë sërish. Të jemi të ndershëm, siç do të kërkonte vetë Dielli: asnjë listë ndërkombëtare nuk e shpëton një art që pushon së kënduari. Isopolifonia nuk u shpik për sallat; ajo u shpik për të mbajtur bashkë një popull që kishte pak fjalë të shkruara dhe shumë gjëra për të thënë. Ndaj mënyra e vetme për ta ruajtur është e thjeshtë dhe e vështirë njëkohësisht: ta këndojmë. Sepse kur ngrihet isoja dhe marrësi e merr këngën, jugu shqiptar provon diçka që pak kultura në botë e dinë — se si tingëllon një bashkësi e tërë kur flet me një gojë.

Burimet:

• UNESCO, Albanian Folk Iso-Polyphony — Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity (proklamuar Kryevepër 2005, e regjistruar 2008).
• Wikipedia (English), "Albanian iso-polyphony" — struktura e zërave (marrësi, kthyesi/pritësi, iso), dallimi Toskëri/Labëri, kënga me katër zëra.
• Tirana Times / Invest in Albania, raportime mbi përvjetorët e njohjes së UNESCO-s dhe programin e ruajtjes me mbështetje japoneze.
• AramcoWorld (2023), "A Vocal Appeal to Safeguard Albania's Iso-Polyphony" — gjendja bashkëkohore dhe rreziku i zhdukjes.
• Wikipedia (English), "Gjirokastër National Folk Festival" — Kalaja e Gjirokastrës, festivali që nga 1968, cikli pesëvjeçar.

— Redaksia ZHURMA