Kolë Idromeno: piktori i Shkodrës

Në historinë e artit shqiptar ka njerëz që zënë një degë, dhe ka njerëz që zënë një pyll të tërë. Kolë Idromeno (1860–1939) është nga të dytët. Piktor, fotograf, arkitekt, skulptor, skenograf, muzikant e inxhinier — ai nuk u mjaftua të ishte mjeshtër i një zanati, por i dha Shkodrës, dhe me të mbarë Shqipërisë, fytyrën e saj të parë moderne në artin pamor. Po të kërkonte dikush një figurë të vetme që mishëron Rilindjen shqiptare jo në fjalë por në ngjyrë, dritë e gur, do ta gjente atje, mbi bregun e Bunës.

Nga Parga te Shkodra

Familja Idromeno e kishte prejardhjen nga Parga e Çamërisë, nga ai breg jugor ku shqiptaria dhe deti janë binjakë. Por Kolë lindi më 15 gusht 1860 në Shkodër, qytetin që do ta bënte të vetin dhe që ai do ta bënte të tijin. Babai i tij, zejtar e mësues, ia ushqeu herët dëshirën për art. Fati i dha edhe një mësues të rrallë: Pjetër Marubin, mikun e familjes dhe themeluesin e dinastisë së fotografëve që do të fotografonte gjithë Shqipërinë. Që njëmbëdhjetëvjeçar, Kolë mësoi nga Marubi sekretet e fotografisë dhe nisi t'i hidhte në letër me bojëra uji pamjet e para. Marubi pa te djaloshi atë që mësuesit e mëdhenj e shohin gjithmonë: jo vetëm talent, por etje.

Venecia dhe shkolla e realizmit

Me nxitjen dhe ndihmën e Marubit, Idromeno shkoi në Venedik dhe u regjistrua në Accademia di Belle Arti, akademinë e arteve të bukura. Konica do ta kishte vlerësuar ironinë: shqiptari shkon në Venedik jo për të imituar Perëndimin, por për të marrë prej tij mjetin që do ta kthente në shërbim të vendit të vet. Idromeno qëndroi vetëm pak muaj në akademi — temperamenti i tij nuk duronte gjatë skemat e ngurta — dhe vijoi të mësonte në studion e një piktori italian. Atje thithi realizmin evropian të shekullit XIX, atë vështrim që e shihte njeriun e thjeshtë si subjekt të denjë për artin e madh. Kur u kthye, Shqipëria nuk e priste me galeri e kritikë; e priste me boshllëkun e plotë të një vendi pa traditë piktorike laike. Idromeno e mbushi atë boshllëk pothuajse i vetëm.

«Motra Tone» dhe lindja e portretit shqiptar

Më 1883 Idromeno pikturoi atë që mbetet ndoshta vepra më e dashur e artit shqiptar: Motra Tone, portretin e së motrës. Një grua e re shkodrane, e veshur me kostumin e qytetit, të vështron me një qetësi që nuk lutet dhe nuk shfajësohet — thjesht është. Kritika shqiptare e ka quajtur «Mona Liza shqiptare», dhe krahasimi, sado i guximshëm, nuk është i kotë: ashtu si te Leonardo, fuqia e tablosë nuk qëndron në ngjarje por në praninë e brendshme të figurës. Me këtë vepër lindi portreti realist shqiptar. Idromeno e zhveshi gruan shqiptare nga ekzotizmi me të cilin e shihte syri i huaj dhe ia dha asaj dinjitetin e një subjekti, jo të një kartoline. Po atë vit, 1883, ai hapi në Shkodër studion e vet fotografike, duke ecur paralel me dinastinë Marubi në dokumentimin pamor të jetës shqiptare.

Qyteti si subjekt: «Dasma shkodrane»

Idromeno e donte qytetin e tij dhe e bëri subjekt të artit. Kryevepra e dytë, Dasma shkodrane (1924), është një kompozim i madh ku tradita, kostumi dhe rituali shkodran ngrihen në nivelin e dokumentit historik dhe të veprës estetike njëkohësisht. Aty ai nuk pikturon një skenë; ai ruan një botë. Krahas tablove të jetës urbane, Idromeno bëri portrete intelektualësh e figurash kombëtare, duke i dhënë Rilindjes shqiptare fytyrat e saj. Vendi ynë, që për shekuj e kishte ruajtur kujtesën me gojë e me këngë, tani e ruante edhe me telajo. Ky është një kontribut që rrallë vlerësohet sa duhet: para Idromenos, shqiptari nuk kishte ku ta shihte veten me sytë e artit të vet.

Arkitekti i një qyteti

Po të mos kishte prekur kurrë furçën, Idromeno do të kujtohej prapë — si arkitekti që ndërtoi Shkodrën moderne. Ai projektoi e ngriti mbi gjashtëdhjetë ndërtesa, publike e private: «Kafja e Madhe», që mbetet simbol i qytetit; tavanin e gdhendur të Katedrales së Shën Shtjefnit, një nga më të mëdhatë e Ballkanit; xhaminë e Parrucës; godinën e Prefekturës; stacionin e parë elektrik të qytetit; dhe radhën e vilave përgjatë bulevardit kryesor. Ai nuk projektonte thjesht mure, por një estetikë qytetare evropiane për një qytet shqiptar — dëshmi se modernizimi dhe identiteti nuk janë armiq, por mund të ecin krah për krah.

Drita që lëviz: kinemaja vjen në Shkodër

Më 1912 Idromeno nënshkroi një kontratë me një kompani austriake (Josef Stauber) dhe solli në Shkodër aparaturën e parë të shfaqjes së filmave, duke hapur kinemanë e parë në Shqipëri. Pikërisht në vitin kur shteti shqiptar lindte në Vlorë — shih Pavarësinë e vitit 1912 — Idromeno i hapte vendit edhe një dritare tjetër drejt botës moderne. Ndershmëria e Konicës na detyron të themi se ai nuk ishte teoricien i madh as polemist; ishte mjeshtër praktik, që mësonte duke bërë dhe shpesh nuk i jepte vetes kohën të sistemonte. Por pikërisht kjo etje për të bërë, jo për të folur, e bëri aq pjellor.

Trashëgimia

Kolë Idromeno u nda nga jeta më 12 dhjetor 1939 në Shkodër, vetëm muaj pas pushtimit italian që e mbylli periudhën e parë të pavarësisë. La pas një opus që sot ruhet me nderim në Galerinë Kombëtare të Arteve dhe që rrëfen vetë lindjen e artit pamor shqiptar. Ai bën pjesë në atë galeri figurash që e ndërtuan kombin jo me pushkë por me vepër — një vend mes figurave që portretizojnë kombin. Shqipëria pati luftëtarë e burrështetas; te Idromeno ajo gjeti syrin që i pa, dorën që i ruajti, dhe qytetin që i dha një fytyrë.

Burimet:

• Robert Elsie, «Kolë Idromeno», Albanian Art (albanianart.net).
• Wikipedia, «Kolë Idromeno» dhe «Motra Tone».
• RTSH English, «Kolë Idromeno: Pioneer of Modern Albanian Art and Architecture».
• Euronews Albania, «Remembering Kolë Idromeno, regarded as the founder of Albanian realistic painting».
• Marubi National Museum of Photography, ekspozita «Kodheli Brothers and Kolë Idromeno».

— Redaksia ZHURMA