Konferenca e Londrës 1913: gjysma e kombit jashtë kufirit

Ka data që një popull i mban si fitore dhe data që i mban si plagë. Shqiptarët kanë fatin e rrallë, ose mallkimin, që dy data të tilla i ndajnë vetëm pak muaj njëra nga tjetra: 28 nëntori 1912, kur flamuri u ngrit në Vlorë, dhe viti 1913, kur në sallat e qeta të Londrës gjysma e atij kombi u dha me një pendë diplomatësh të huaj. Konferenca e Ambasadorëve të Londrës është njëkohësisht akti që na njohu si shtet dhe akti që na çau si komb. Të dyja janë të vërteta. Konica do të kishte thënë: mësohuni ta mbani të vërtetën të plotë, edhe kur dhemb.

Si u mblodh Evropa për fatin tonë

Më 17 dhjetor 1912, nën kryesinë e ministrit britanik të Jashtëm Sir Edward Grey, u hap në Londër Konferenca e Ambasadorëve. Rreth tryezës ishin gjashtë Fuqitë e Mëdha të kohës: Britania e Madhe, Franca, Gjermania, Austro-Hungaria, Rusia dhe Italia. Lufta e Parë Ballkanike sapo kishte copëtuar Perandorinë Osmane në Evropë; ushtritë serbe, malazeze dhe greke kishin hyrë thellë në tokat shqiptare. Çështja shqiptare nuk ishte në Londër zëri kryesor — ishte një hollësi që duhej zgjidhur mes interesave të mëdha austro-italiane nga njëra anë dhe atyre ruso-serbe nga ana tjetër.

Shqipëria kishte shpallur tashmë pavarësinë në Kuvendin e Vlorës, dhe Qeveria e Përkohshme e drejtuar nga Ismail Qemali i dërgoi Konferencës një memorandum që kërkonte njohjen e një Shqipërie etnike — me Kosovën, Dibrën, Çamërinë. Por kërkesa shqiptare, e mbështetur në të drejtën etnike dhe gjuhësore, u hodh poshtë. Në Londër nuk fitonin argumentet; fitonin batalionet që dikush tjetër kishte vënë në terren.

Vendimi: një shtet, por i cunguar

Austro-Hungaria dhe Italia e mbrojtën ekzistencën e një shteti shqiptar — jo nga dashuria për shqiptarët, por për të mbajtur Serbinë larg Adriatikut. Pikërisht ky kalkulim na shpëtoi nga zhdukja e plotë. Më 29 korrik 1913, Ambasadorët morën vendimin formal: të krijohej Principata e Shqipërisë, një shtet sovran e neutral, i pavarur nga Perandoria Osmane, nën garancinë e Gjashtë Fuqive. Ishte njohja ndërkombëtare që Qeveria e Vlorës e kishte ëndërruar.

Por çmimi qe i tmerrshëm. Kufijtë e Principatës u vizatuan jo sipas vendbanimit të popullit, por sipas peshës së ushtrive pushtuese. Pazaret ishin të hapura dhe cinike. Më 22 mars 1913, Konferenca i dha Shkodrën Shqipërisë — qytet që Mali i Zi e kishte rrethuar prej muajsh — në këmbim të Pejës, Gjakovës dhe Prizrenit, që iu dhanë Serbisë. Tregtoheshin qytete shqiptare për qytete shqiptare. Esat Pashë Toptani, mbrojtësi i Shkodrës, ia dorëzoi qytetin malazezëve më 24 prill, pak javë pasi Londra ia kishte caktuar Shqipërisë — episod që tregon sa pak vlente në terren një vendim i Londrës pa forcën për ta zbatuar.

Gjysma e kombit përtej telit

Kur u tërhoq vija përfundimtare, rezultati ishte ai që historia shqiptare nuk e ka harruar kurrë: rreth gjysma e trojeve të banuara me shumicë shqiptare dhe afro 40 për qind e popullsisë shqiptare mbetën jashtë shtetit të ri. Vilajeti i Kosovës iu dha Serbisë; Çamëria dhe Janina iu dhanë Greqisë; Dibra dhe troje të tjera shkuan te fqinjët. Kufiri jugor mbeti aq i nxehtë sa duhej një komision i posaçëm ndërkombëtar për ta caktuar — punë që do të mbyllej muaj më vonë me Protokollin e Firencës, i cili ia hoqi Shqipërisë edhe Korçën fillimisht, para se ajo t'i kthehej.

Kjo nuk ishte një gabim teknik kartografie. Ishte një vendim politik. Fuqitë e dinin se po linin miliona shqiptarë nën sundim të huaj; thjesht e gjykuan se stabiliteti i Serbisë e Greqisë vlente më shumë se uniteti i një populli të vogël pa mbrojtës të fortë. Mbi Kosovën pas 1913-ës ra një natë e gjatë sundimi serb e më pas jugosllav, që do të zgjaste me ndërprerje gati një shekull.

Çfarë na mëson Londra

Do të ishte rehat ta lexonim Konferencën e Londrës vetëm si krim të të huajve kundër nesh. Por Konica na mësoi të mos rrëshqasim në vetëmëshirim. E vërteta më e ashpër është se shqiptarët erdhën në Londër të vonuar, të ndarë dhe pa aleatë të vërtetë. Rilindja Kombëtare kishte ndërtuar vetëdijen, por jo aparatin diplomatik e ushtarak për ta mbrojtur atë vetëdije në tryezat e mëdha. Fqinjët erdhën me ushtri në terren; ne erdhëm me memorandume. Në politikën e fuqive, harta vizatohet mbi atë që zotëron, jo mbi atë që meriton.

Megjithatë, Londra nuk qe vetëm humbje. Aty lindi, sado i gjymtuar, subjekti juridik ndërkombëtar i quajtur Shqipëri — pikënisja pa të cilën nuk do të kishte as Kongres të Lushnjës, as pranim në Lidhjen e Kombeve, as shtet që do t'i mbijetonte dy luftërave botërore. Mësimi i vërtetë i 1913-ës nuk është se bota qe e padrejtë — bota është gjithmonë e tillë me të vegjlit. Mësimi është se një popull duhet të jetë i bashkuar, i armatosur me mendje e me institucione, dhe i pranishëm aty ku vendoset fati i tij, sepse përndryshe fatin ia shkruajnë të tjerët. Gjysma e kombit mbeti përtej telit në vitin 1913. Detyra për ta mbajtur të gjallë idenë se ai komb mbetet një, edhe kur kufijtë e ndajnë, kaloi te brezat që erdhën pas.

Burimet:

• Robert Elsie (red.), The London Conference and the Albanian Question (1912–1914), dokumente diplomatike — books.elsie.de
• Encyclopædia Britannica, zërat "Treaty of London (1913)" dhe "Albania: History"
• Wikipedia, "London Conference of 1912–1913" dhe "Treaty of London (1913)" (me referenca akademike)
• Owen Pearson, Albania in the Twentieth Century: A History, Vol. I — Albania and King Zog (I.B. Tauris)

— Redaksia ZHURMA