Köprülütë: vezirët e mëdhenj me gjak shqiptar

Në mesin e shekullit të shtatëmbëdhjetë, kur Perandoria Osmane dridhej nga intrigat e haremit, nga ushtria e shfrenuar dhe nga arka boshe e thesarit, fati i saj u vu në duart e një plaku të ashpër e gati të paditur që dikur kishte qenë djalë i marrë devshirme nga një fshat shqiptar. Emri i tij ishte Mehmed Köprülü; vendlindja, Roshniku afër Beratit, në Sanxhakun e Vlorës. Prej tij doli një derë vezirësh që historiografia osmane e quan, jo pa arsye, kohën që e shpëtoi perandorinë nga shthurja — dhe e quan thjesht, me nderim e me një lloj habie, Köprülüler Devri, "Epoka e Köprülütëve".

Nga Roshniku në Stamboll

Mehmedi lindi rreth vitit 1575 dhe u mor fëmijë nga trojet shqiptare përmes sistemit të devshirmesë — taksa e gjakut që mblidhte djem të krishterë për t'i kthyer në myslimanë dhe shërbëtorë të Portës. Ai u stërvit në Axhemi Oxhak të pallatit dhe u ngjit ngadalë, jo me shkëlqim por me këmbëngulje, nëpër shkallët e administratës. Emrin "Köprülü" dera nuk e mori nga Shqipëria, por nga qyteza anatolike Köprü — sot Vezirköprü — ku familja u vendos; një gjysh i tij nga ana e nënës kishte ndërtuar atje një urë, dhe vendi mori emrin "ura", *köprü*, prej saj. Kështu një emër turk mbuloi një gjak shqiptar — një histori e njohur për shumë vezirë e pashallarë shqiptarë në shërbim të Perandorisë.

Më 15 shtator 1656, kur asnjë burrë me mend nuk e donte vulën e sadrazemit në një perandori të rrënuar, sulltani fëmijë Mehmedi IV dhe nëna e tij valide ia ofruan postin plakut. Mehmedi e pranoi me një kusht të paparë: liri të plotë veprimi, asnjë ndërhyrje, asnjë padishah që t'i prishte urdhrat. Iu dha. Dhe ai e mbajti fjalën me një ashpërsi që i tmerroi armiqtë e tij.

Plaku që rivendosi rendin

Mehmed Köprülü nuk ishte njeri letrash. Ishte njeri prerjeje. Brenda pak vitesh ai pastroi administratën nga korrupsioni me një rrebesh ekzekutimesh që historianët i numërojnë me mijëra; nënshtroi kryengritjet në Anadoll, riorganizoi flotën dhe ushtrinë, dhe ktheu disiplinën te jeniçerët e shfrenuar. Kur vdiq më 31 tetor 1661 në Edirne, ai la pas një perandori të riforcuar dhe — gjë e rrallë në Stamboll — një trashëgimtar të zgjedhur me sytë e tij: të birin.

Fazıl Ahmedi: vezir në moshën njëzet e gjashtë vjeç

Fazıl Ahmed Köprülü (1635–1676) trashëgoi vulën në moshën njëzet e gjashtë vjeçare — sadrazemi më i ri në gjithë historinë osmane. Ndryshe nga i ati, ai ishte njeri i ditur; mbiemri *Fazıl*, "i urti", iu dha pikërisht për uljen e taksave dhe nxitjen e shkollimit. Por edhe ai dinte të bënte luftë. Më 1664 nënshkroi Traktatin e Vasvárit me Habsburgët, që, ndonëse pas disfatës në Shën Gotthard, i ruajti perandorisë fitimet territoriale. Vepra e tij më e madhe qe pushtimi i Kandias në Kretë më 1669, pas një rrethimi monstruoz prej njëzet e tetë muajsh që i dha fund një lufte tridhjetëvjeçare me Venedikun. Ahmedi vdiq i rraskapitur nga fushatat dhe nga vera më 1676.

Fazıl Mustafa: vdekja në fushën e betejës

Pas një ndërprerjeje gjatë së cilës vulën e mbajti dhëndri i derës, Kara Mustafa Pashë — ai i mundjes katastrofike nën muret e Vjenës më 1683 — dera u kthye në pushtet me Fazıl Mustafa Köprülünë (1637–1691). I emëruar sadrazem më 1689, kur Habsburgët kishin shtypur osmanët në Mohács të dytë, Mustafai çliroi Nishin dhe Beogradin dhe ndërmori reforma të guximshme fiskale që lehtësonin barrën e rajave të krishtera. Më 19 gusht 1691 ai u qëllua për vdekje në Betejën e Sllankamenit, teksa nxitonte të mbështeste krahun e djathtë të ushtrisë së vet. Vdiq si erdhi: në këmbë, përballë armikut.

Amcazade Hüseyini dhe fundi i një shekulli

Köprülüu i fundit i madh qe një kushëri, Amcazade Hüseyin Pasha, i emëruar më 17 shtator 1697, menjëherë pas katastrofës osmane në Zenta. Atij i ra detyra më e hidhur: të nënshkruante Traktatin e Karlovicit më 26 janar 1699, marrëveshjen që i hoqi perandorisë Hungarinë, Transilvaninë dhe Moren, dhe shënoi për herë të parë tërheqjen e madhe të gjysmëhënës nga Evropa. Ishte simbolike, dhe njëkohësisht e drejtë, që edhe paqja e madhe edhe reformat e dështuara që mbyllën shekullin e shtatëmbëdhjetë osman të ishin vepër e Köprülüut të fundit.

Çfarë na thotë dera e Köprülütëve

Gjithsej, dera dha gjashtë veziraçmëdhenj — duke përfshirë dhëndurët — për perandorinë. Konica do të na ndalonte këtu nga çdo mburrëri e lirë. Të mburresh se "shqiptarët sundonin Perandorinë Osmane" është gënjeshtër ngushëllimi: Köprülütë nuk sunduan për Shqipërinë, as në emër të saj; ata sunduan për Portën, dhe shqiptarinë e tyre të lindjes e kishin lënë pas si një gjuhë fëmijërie. Ato breza nuk i bënë trojet shqiptare më të lira; përkundrazi, fuqia e tyre rrodhi pikërisht nga sistemi i devshirmesë që zbrazte fshatrat tona nga djemtë.

Dhe prapë, e vërteta historike qëndron e plotë: nga një fshat i vogël i Beratit doli inteligjenca administrative dhe ashpërsia ushtarake që mbajtën në këmbë perandorinë më të madhe të kohës për gjysmë shekulli. Kjo nuk është lavdi kombëtare — është një dëshmi e talentit shqiptar të shpërndarë nëpër histori, shpesh në shërbim të të tjerëve. I njëjti talent, një shekull e gjysmë më vonë, do të ndërtonte një shtet të tërin nën Mehmet Ali Pashën në Egjipt. Detyra jonë sot nuk është të kërkojmë krenari në vezirët e huaj, por t'i lexojmë me sy të kthjellët: si dëshmi se ç'mund të bëjë populli ynë kur i jepet fati — dhe si paralajmërim se sa shumë prej tij u dha dikur larg shtëpisë.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica — "Köprülü Mehmed Paşa", "Köprülü Fazıl Ahmed Paşa", "Köprülü Fazıl Mustafa Paşa"
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press)
• 1911 Encyclopædia Britannica, zëri "Kuprili" (Wikisource)
• Caroline Finkel, Osman's Dream: The History of the Ottoman Empire (2005)
• Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600

— Redaksia ZHURMA