Kryengritjet antiosmane të shqiptarëve

Historia e shqiptarëve nën Portën e Lartë nuk është një rrëfim heshtjeje. Ai që kërkon në të vetëm robërinë e gjatë e gjen, por gabon; sepse poshtë sipërfaqes së qetë të një perandorie që zgjati katër shekuj, vlonte një rrjedhë e pandërprerë mospajtimi — herë e fshehtë, herë e armatosur, gjithnjë e gjallë. Kryengritjet antiosmane nuk qenë ngjarje të izoluara, por një zinxhir që lidh shekullin e gjashtëmbëdhjetë me prag të Pavarësisë, dhe që tregon një të vërtetë të thjeshtë e të madhe: sundimi osman mbi shqiptarët qe kurdoherë i kontestuar dhe asnjëherë i plotë.

Shekulli i gjakut të parë: Himara dhe Veriu, 1566–1596

Pas vdekjes së Skënderbeut në 1468 dhe rënies së kalave të fundit, ra një hije. Por nuk qe vdekje — qe gjumë me sy hapur. Brezi i parë i kryengritjeve të mëdha shpërtheu kah mesi i shekullit XVI, kur Stambolli deshi t'i shtrëngonte taksat dhe administratën edhe atje ku dora e tij kurrë s'kish shkelur fort. Më 1566 u ngrit Himara, ai cep guri ku deti takon malin dhe ku njeriu nuk mëson kurrë të gjunjëzohet. Kryengritja e viteve 1566–1571, e udhëhequr nga fisniku Bartolomeo Dukagjini dhe e ndihmuar nga Venetiku, arriti deri aty sa kapi qytetin e Lezhës në dhjetor të 1570-ës.

Pak më vonë, gjatë Luftës së Madhe Turke në Ballkan, shpërtheu Kryengritja e Himarës e vitit 1596, organizuar nga peshkopi Athanas i Ohrit, që dërgoi njerëzit e vet deri në Napoli për armë e ushtarë spanjollë. Këto lëvizje qenë ende të lidhura ngushtë me shpresat e jashtme — me Venetikun, me Spanjën, me Papën — dhe pikërisht aty qëndronte dobësia e tyre: kur ndihma e premtuar nuk vinte, kryengritja shuhej. Megjithatë, ato vunë një gjë në provë: se populli mund të ngrihej.

Malet që s'u shtruan: Kelmendi dhe lufta e fiseve, shek. XVII

Nëse Jugu u mbështet te aleati i largët, Veriu u mbështet te vetja. Malësia e lirë e shndërroi qëndresën në mënyrë jetese. Fisi i Kelmendit u bë emblema e kësaj fryme: nga fillimi i shekullit XVII deri thellë në të, kelmendasit i bënë sulme Portës që arritën, sipas kronikave, deri në Bosnjë e deri në Bullgari. Më 1638 Sulltan Murati IV qe i detyruar të nisë një ekspeditë të posaçme, të udhëhequr nga Pashai i Bosnjës, vetëm për t'i ndëshkuar.

Osmanët u përpoqën disa herë t'i shpërngulnin me forcë kelmendasit, t'i shplantonin nga trojet e tyre e t'i vendosnin gjetkë; por bashkësia kthehej përsëri e përsëri në vatrat e të parëve. Kjo kokëfortësi malësore nuk qe thjesht banditizëm, siç pëlqenin ta quanin defterët e Portës; ishte refuzim i një rendi që kërkonte taksë, ushtar e bindje. Konica do të thoshte se shqiptari i malit nuk e kuptonte dot perandorinë sepse e kuptonte tepër mirë lirinë.

1689: kryqi dhe shpata e Pjetër Bogdanit

Çasti më dramatik i shekullit XVII erdhi me Luftën e Madhe Turke (1683–1699). Kur ushtria austriake e gjeneralit Pikolomini zbriti drejt Kosovës më 1689, gjeti një aleat të gatshëm: ipeshkvin dhe filozofin Pjetër Bogdanin, autorin e Çetës së Profetëve, i cili u kthye në atdhe më 1686 për të predikuar qëndresën. Bogdani i dha ushtrisë perandorake një forcë prej rreth gjashtë mijë luftëtarësh shqiptarë dhe e shoqëroi atë deri në marrjen e Prizrenit.

Por murtaja qe mizore sa beteja: Pikolomini vdiq prej saj në nëntor 1689, dhe pas tij vdiq edhe Bogdani. Kundërsulmi osman, i përkrahur nga kalorësia tatare, e rimori Kosovën më 1690. Hakmarrja qe e tmerrshme — thuhet se trupin e Bogdanit e nxorën nga varri dhe ia përdhosën, ndëshkim për guximin që pati e gjallë. Ngjarja u shoqërua me zhvendosje të mëdha popullsie; dhe pikërisht këtu lind miti që dikush do ta përdorte më vonë si pretendim ndaj Kosovës — mit që historia e refuton, pasi toka mbeti e banuar dhe shqiptare.

Kundër reformës: kryengritjet e Tanzimatit

Shekulli XIX solli një armik të ri me fytyrë të vjetër: reformat e Tanzimatit. Stambolli, duke u modernizuar, deshi të centralizonte — të hiqte pushtetin e pashallarëve e bejlerëve vendas, të vendoste taksa të reja dhe rekrutim të detyrueshëm ushtarak. Shqiptarët, qoftë myslimanë qoftë të krishterë, e panë këtë jo si përparim por si zgjedhë.

Nga 1833 deri më 1839 shpërthyen kryengritje nga Shkodra në Jug. Vlora, Berati e Skrapari u ngritën nën udhëheqjen e Tafil Buzit, Zenel Gjolekës e Çelo Picarit. Më pas erdhi Kryengritja e Dervish Carës (1843–1844) në Veri, drejtuar po kundër Tanzimatit. Kulmi qe Kuvendi i Mesapllikut, qershor 1847, ku prijësit shqiptarë — myslimanë e të krishterë bashkë — refuzuan taksat e reja, rekrutimin dhe administratën e huaj. Zenel Gjoleka dhe Rrapo Hekali e udhëhoqën atë betejë. Ishte një paralajmërim: po lindte ndërgjegjja se shqiptarët kishin interes të përbashkët kombëtar, jo thjesht krahinor.

Trashëgimia: nga kryengritja te kombi

Nga Himara e 1566-ës te Mesaplliku i 1847-ës, fija është e qartë. Kryengritjet e hershme kërkonin aleatin e jashtëm dhe rrëzoheshin kur ai mungonte; ato të Tanzimatit, përkundrazi, u mbështetën te vetë trupi shqiptar dhe filluan të bashkonin krahina e fe nën një cause të vetme. Ky qe ura: nga revolta lokale antiosmane te lëvizja kombëtare që do të kulmonte me Lidhjen e Prizrenit. Populli që Stambolli e quante "i shtruar" kishte mësuar, ndër shekuj, se si të thoshte jo — dhe se si, më në fund, ta thoshte si komb.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press / Rowman & Littlefield).
• Encyclopædia Britannica — zërat "Albania: Ottoman period" dhe "Pjetër Bogdani".
• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press).
• Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (kapitujt mbi luftën austro-osmane 1689–90).
• Historia e Popullit Shqiptar (Akademia e Shkencave) — vëllimet mbi periudhën osmane dhe kryengritjet e Tanzimatit.

— Redaksia ZHURMA