Kullat dhe arkitektura tradicionale

Kur shteti mungon, popujt ndërtojnë vetë mbrojtjen e tyre — dhe shqiptari e ndërtoi prej guri. Kulla nuk është thjesht një shtëpi e fortifikuar; ajo është një dëshmi e ngurtësuar e një epoke në të cilën familja ishte njëkohësisht vatra, kalaja dhe gjykata. Asnjë monument tjetër nuk e tregon kaq sinqerisht se çfarë do të thoshte të jetoje shqiptar midis shekullit XVII dhe XX: i lirë por i pambrojtur, krenar por i rrethuar. Kush do ta kuptojë trashëgiminë shqiptare në thelb, le të nisë nga gurët që mbajtën familjen gjallë.

Lindja e kullës: kur ligji u tërhoq, guri u ngrit

Kullat e para të njohura datojnë nga shekulli XVII, në krahinën e Dukagjinit, në një kohë luftërash të vazhdueshme. Shumica e atyre që mbijetojnë sot u ngritën gjatë shekullit XVIII dhe XIX, e disa edhe në fillim të shekullit XX. Ato nuk lulëzuan rastësisht: u shtuan pikërisht ndërsa Perandoria Osmane dobësohej dhe pushteti qendror s'arrinte më t'i mbronte njerëzit nga pleqësia e armatosur, nga kusarët dhe nga grindjet midis fiseve.

Konica do të kishte vënë gishtin pa hezitim mbi paradoksin: kulla është njëherazi lavdi dhe plagë e jona. Ajo dëshmon zgjuarsinë ndërtimore e qëndresën e një populli që nuk u dorëzua; por dëshmon edhe një vend ku çdo familje duhej të bëhej ushtri, sepse drejtësia e përbashkët kishte rënë. Forca dhe fatkeqësia në të njëjtin mur.

Anatomia e gurit: kati i bagëtisë, oda e burrave, frëngjitë

Kulla është ndërtim masiv prej guri vendës, me mure të trasha, me dritare të vogla dhe me frëngji — të çara të ngushta për pushkë. Zakonisht ngrihej dy deri katër kate. Përbrenda, hierarkia ishte e qartë dhe e pandryshuar: kati përdhe shërbente si stallë për bagëtinë; kati i parë strehonte banesën familjare; ndërsa lart, zakonisht në katin e dytë, qëndronte oda e burrave — dhoma e pritjes, zemra shoqërore e shtëpisë.

Oda nuk ishte luks; ishte institucion. Aty mblidheshin burrat, pritej mysafiri, shqyrtoheshin punët e fisit dhe shpesh ndërmjetësohej pajtimi. Kulla, pra, e materializonte në gur atë që e drejta zakonore e kodifikonte në fjalë: ndarjen e hapësirave, vendin e nderit, rregullin e pritjes. Arkitektura dhe Kanuni flisnin të njëjtën gjuhë.

Kulla e ngujimit: arkitektura e gjakmarrjes

Disa kulla morën një funksion edhe më të rëndë: u bënë strehë për ata që rrezikoheshin nga gjakmarrja. Të quajtura kulla ngujimi, ato lejonin burrat e një familjeje në hak të mbylleshin me muaj, ndonjëherë me vite, brenda mureve. Shembulli më i njohur ruhet ende në Theth, në Alpet shqiptare: një kullë me mure të larta e me vetëm të çara për dritare, e pamposhtur lehtë.

Këtu arkitektura është vetë rrëfimi i një tragjedie. Ne s'duhet ta zbukurojmë: ngujimi ishte burg vullnetar i imponuar nga një ligj i ashpër maleve, ku një jetë kërkonte një jetë. Por në vend që ta fshehim, ta lexojmë drejt — guri na kujton se liria pa shtet ka çmimin e vet, dhe se ai çmim shpesh u pagua nga gratë e fëmijët që mbanin shtëpinë teksa burrat rrinin të ngujuar.

Nga veriu fisnor te qyteti: shtëpia me çardak

Kulla mbizotëron në veri — në Dukagjin, në Rrafshin e Dukagjinit në Kosovë, në Malësi — por ajo nuk është e tërë arkitektura jonë tradicionale. Edhe në jug ka kulla të dukshme: në Berat, Gjirokastër, Himarë e Këlcyrë. E megjithatë, ndërsa fisi i veriut ngriti kullën-kala, qyteti i jugut zhvilloi një ndërtim më të hapur e më të hijshëm: shtëpinë me çardak.

Çardaku — galeria e hapur prej druri në katet e sipërme — e ktheu shtëpinë nga kala mbrojtëse drejt një hapësire jete e drite. Kati i poshtëm prej guri (katoi) mbahej për ruajtje, ndërsa kati i parë i kushtohej jetës familjare; muret e poshtme prej guri forcoheshin me dru, kurse katet e sipërme ndërtoheshin me skelet druri. Familjet më të varfra, bujq e zejtarë pa mjete, ndërtonin shtëpi pa çardak — pra arkitektura tregonte edhe shtresat shoqërore me sinqeritet të hapur.

Gjirokastra dhe Berati: qytetet që guri i bëri të pavdekshme

Mjeshtëria ndërtimore osmano-shqiptare arriti kulmin në dy qytetet-muze të jugut, Gjirokastrën dhe Beratin, të shpallura nga UNESCO Trashëgimi Botërore në vitin 2005 për tërësinë e peizazhit të tyre urban vernakular. Dallimi midis tyre lexohet që nga çatia: në Gjirokastër mbulesat janë prej pllakash guri, ndërsa në Berat prej tjegullash. Berati, "qyteti i një mbi një dritareve", i ngjit shtëpitë e bardha njëra mbi tjetrën në kurriz të kodrës, sikur secila të kërkojë dritën e vet.

Këto qytete dëshmojnë se shqiptari nuk dinte vetëm të mbrohej me gur — dinte edhe ta bënte gurin të bukur. Po të kishte shkruar Dielli për to, do të kishte thënë se këtu kombi e provoi se qenia e tij nuk ishte vetëm qëndresë në mal, por edhe qytetërim në qytet: e njëjta dorë që ngriti frëngjinë e kullës, gdhendi edhe tavanin e ndritur të odës.

Çfarë na lanë gurët

Sot shumë kulla rrinë të braktisura, çati-shembura, dëshmitare të heshtura të një bote që iku. Restaurimi i tyre nuk është nostalgji — është detyrë. Sepse kulla, shtëpia me çardak, mëhalla e gurtë e Beratit, janë arkivi më i vërtetë i jetës sonë para shtetit modern: ato na thonë se si jetuam, çfarë çmuam dhe çfarë na kushtoi liria. T'i mbajmë në këmbë do të thotë t'i mbajmë në kujtesë — dhe një komb që harron gurin e të parëve, harron edhe veten.

Burimet:

• "Tower houses in the Balkans", Wikipedia (përmbledhje historike e tipologjisë së kullës)
• UNESCO World Heritage Centre, "Historic Centres of Berat and Gjirokastra" (List #569, 2005)
• "Kulla: A Centuries Old Way of Life in the North of Albania", Exit.al
• "The Traditional Tower Houses of Kosovo", UBT / CORE (studim akademik mbi tipologjinë e kullave)
• "Building typology of Albanian kulla stone houses in the Balkans" (ResearchGate, studim arkitektonik)

— Redaksia ZHURMA