Letërsia e vjetër gege dhe shkrimtarët veriorë

Çuditërisht, letërsia shqipe nuk lindi në oborre princash e as në sallone të holla, por në dorën e disa priftërinjve të varfër të maleve të Veriut, që shkruan një gjuhë të përbuzur nga perandoritë, në një kohë kur shtypja e librit në gjuhët popullore ndiqej me dyshim. Nga mesi i shekullit XVI deri në fund të shekullit XVII, një grusht klerikësh katolikë — gjithë gegë, gjithë të shkolluar në Itali, gjithë me sytë nga Roma e me zemrën nga Shqipëria — ngritën nga hiçi një traditë të shkruar. Kjo është letërsia e vjetër gege: jo një kapitull dytësor i historisë sonë, por gjaku i parë i një kombi që mësoi të shkruajë veten.

Pse Veriu, pse gegërishtja

Nuk është rastësi që shkrimi i parë shqip mban vulën e Veriut. Trojet veriore mbetën gjatë nën juridiksionin e Kishës Katolike Romane, dhe kjo Kishë — sado e ngadaltë e sado kontradiktore — i hapi rrugë një liturgjie e një katekizmi në gjuhën e popullit. Të gjithë këta autorë shkruan në dialektin geg, sepse aty ishin, aty predikonin, aty lutej tufa e tyre. Ironia historike është e hidhur: pikërisht Kundërreformacioni, që në parim e shihte me sy të keq lëvrimin e gjuhëve kombëtare në kult, prodhoi në praktikë librat e parë shqip — sepse pa katekizëm në shqip, besimtari verior do t'i shpëtonte Romës.

Gjon Buzuku dhe nisma

Gjithçka nis me një emër dhe një datë: Gjon Buzuku dhe viti 1555. "Meshari" i tij — një përkthim e përshtatje e ritualit liturgjik katolik — është libri i parë i shtypur në gjuhën shqipe që njohim. Nga kjo vepër prej afro 220 faqesh ka mbërritur deri tek ne vetëm një kopje e vetme, e gjymtuar, që ruhet sot në Bibliotekën e Vatikanit. Buzuku nuk ishte humanist që kërkonte lavdi letrare; ishte një bari shpirtrash që donte ta sillte fjalën e shenjtë te njerëzit e tij me gjuhën e tyre. Por duke e bërë këtë, ai hapi një derë që nuk u mbyll më. Pas tij, çdo prift verior që mori penën e dinte se shqipja mund të shtypej, mund të lexohej, mund të mbante peshën e mendimit.

Budi, Bardhi: poezia dhe fjalori

Brezi pas Buzukut e zgjeroi rrethin. Pjetër Budi (1566–1622), i lindur në Gur të Bardhë të Matit dhe më vonë peshkop i Sapës, botoi në Romë më 1618 "Doktrinën e Kërshtenë", një përkthim të katekizmit të kardinalit Robert Bellarmino. Por gjëja që e bën Budin të paharrueshëm s'është përkthimi: është se në fund të veprës ai shtoi mbi tre mijë vargje poezi fetare shqip — duke u bërë kështu shkrimtari i parë që botoi sasi të madhe poezie në gjuhën tonë. Budi vdiq siç jetoi, mes maleve të tij: u mbyt duke kaluar lumin Drin, në dhjetor 1622, pak para Krishtlindjes.

Po atë rreth e mban edhe Frang Bardhi (1606–1643), peshkop i Sapës, autor i "Dictionarium Latino-Epiroticum" — fjalorit të parë latinisht-shqip, botuar në Romë më 1635. Me afro pesë mijë fjalë, një listë fjalësh të urta dhe formula të të folurit të përditshëm, ky fjalor shënon lindjen e leksikografisë shqipe; përmes tij dëgjojmë shqipen e gjallë të shekullit XVII. Por Bardhi la edhe një vepër tjetër, që e bën atin e parë të historiografisë sonë: më 1636, i tërbuar nga një peshkop boshnjak që pretendonte se Skënderbeu ishte sllav, ai shkroi për pesëmbëdhjetë ditë "Apologjinë" — mbrojtjen e parë të dokumentuar të origjinës shqiptare të heroit tonë. Mbrojtja e identitetit nis, pra, jo më 1878 në Prizren, por në një dhomëz priftërore tre shekuj më herët.

Pjetër Bogdani: kulmi

Kurorën e gjithë kësaj tradite e vendos Pjetër Bogdani (rreth 1627–1689), kreu i kësaj prore shkrimtarësh. Vepra e tij "Cuneus Prophetarum" ("Çeta e profetëve"), botuar në Padovë më 1685 me ndihmën e kardinalit Barbarigo, është proza e parë origjinale me peshë e shkruar drejtpërdrejt në shqip — jo përkthim, por mendim i lirë. Një vëllim prej afro një mijë faqesh, i ndarë në dy pjesë, me kolona paralele shqip e italisht, që trajton teologji, filozofi e dije natyrore. Gjuha e Bogdanit është më e pasur, më e rrjedhshme dhe më e përpunuar se e paraardhësve; aty shqipja, për herë të parë, mban barrën e një ligjërate abstrakte. Me të drejtë quhet babai i prozës shqipe.

Trashëgimia

Le ta themi me ndershmërinë konician, pa lavde boshe: kjo letërsi është e vogël në vëllim, fetare në lëndë dhe e shkruar nën hijen e dy perandorive. Nuk pati një Dante që e ngriti gjuhën në majë me një vepër të vetme. Por pikërisht aty qëndron madhështia e saj — se u bë pa mecenë, pa shtet, pa shtypshkronjë në vend, nga njerëz që do të kishin mundur fare lehtë të shkruanin latinisht apo italisht dhe ta linin shqipen të vdiste e pashkruar. Ata zgjodhën shqipen. Ata vendosën që kjo gjuhë e lashtë e Evropës meritonte të shtypej. Çdo gramatikë e mëvonshme, çdo Rilindje, çdo Kongres i Manastirit ka rrënjën e vet të padukshme në "Mesharin" e Buzukut. Shkrimtarët veriorë nuk shkruan vetëm libra: ata shkruan provën se ne ekzistonim.

Burimet:

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005) dhe portali albanianliterature.net
• Encyclopædia Britannica, zërat "Albanian literature", "Pjetër Bogdani", "Gjon Buzuku"
• Wikipedia (anglisht): "Cuneus Prophetarum", "Pjetër Budi", "Frang Bardhi", "The Apology of Scanderbeg" — me referenca akademike
• Frang Bardhi, Dictionarium Latino-Epiroticum (Romë, 1635), kopje dixhitale, Internet Archive / Europeana

— Redaksia ZHURMA