Pranimi në Lidhjen e Kombeve, 1920

Më 17 dhjetor 1920, në sallën e Asamblesë së Parë të Lidhjes së Kombeve në Gjenevë, një peshkop ortodoks me të folur të mprehtë dhe me një hartë të Shqipërisë në dorë i bëri delegatët e fuqive të mëdha të heshtnin. Fan Noli, kryetar i delegacionit shqiptar, sapo kishte fituar atë që armët dhe kongreset vetëm e kishin përgatitur: pranimin e Shqipërisë si anëtare e barabartë në organizatën më të lartë ndërkombëtare të kohës. Ishte një ditë që, e parë sot, peshon ndoshta më rëndë se vetë shpallja e pavarësisë në Vlorë të vitit 1912 — sepse më 1912 shqiptarët e shpallën veten komb; më 1920 bota e pranoi atë shpallje.

Një shtet i lënë në mëshirën e ortekut

Për ta kuptuar madhështinë e asaj dite, duhet kujtuar se sa pak vlente, deri atëherë, fjala "Shqipëri" në kancelaritë e Evropës. Pavarësia e shpallur më 1912 ishte njohur vetëm pjesërisht dhe me hezitim; Konferenca e Londrës e vitit 1913 kishte lënë gjysmën e kombit jashtë kufijve të shtetit të ri; ndërsa Lufta e Parë Botërore e kishte kthyer vendin në fushëbetejë dhe terren ndarjeje. Më keq akoma: gjatë konferencës së paqes në Paris, kryeministrat Klemansoja dhe Lojd Xhorxhi flisnin hapur për "paaftësinë e shqiptarëve për t'u vetëqeverisur", duke propozuar që përgjegjësia e administrimit të ndahej mes Italisë dhe Jugosllavisë.

Mbi të gjitha rëndonte Marrëveshja sekrete Titoni–Venizelos e korrikut 1919 — një pakt mes ministrit italian të jashtëm dhe kryeministrit grek që copëtonte trojet shqiptare në heshtje, sikur të ishin pronë e askujt. Trashëgimia helmuese e Traktatit të fshehtë të Londrës (1915), që ia kishte premtuar Italisë Vlorën dhe një protektorat mbi Shqipërinë e mbetur, ende qarkullonte në dosjet diplomatike. Shqipëria, me një fjalë, ishte një shtet që ekzistonte juridikisht por jo politikisht — i ftuar të vdiste i qetë.

Lushnja: shteti ringrihet para se ta njohë bota

Çelësi i fitorës së Gjenevës u farkëtua brenda vendit. Kongresi i Lushnjës, i mbledhur nga 21 deri më 31 janar 1920, refuzoi prerazi planet e ndarjes, themeloi një qeveri të re kombëtare dhe e zhvendosi kryeqytetin në Tiranë. Po atë vit, përmes Luftës së Vlorës, shqiptarët i detyruan italianët të largoheshin nga toka shqiptare. Ishte vetë populli që dëshmoi me gjak dhe me institucione atë "aftësi për vetëqeverisje" që Parisi ia mohonte në letër.

Pa Lushnjën nuk do të kishte Gjenevë. Delegacioni që Noli do të drejtonte nuk fliste më në emër të disa krahinave të shpërndara, por në emër të një qeverie të vetme, të njohur brenda vendit, me kufij të mbrojtur dhe me një vendim të prerë: as copëtim, as protektorat.

Beteja në Gjenevë

Kandidatura shqiptare hasi në murin e pritshëm. Jugosllavia dhe Greqia kundërshtuan, duke përsëritur tezën se Shqipëria nuk ishte ende një shtet i njohur dhe se kufijtë e saj mbeteshin të papërcaktuar. Përgjigjja shqiptare ishte juridikisht e patundshme: kufijtë ishin caktuar në vija të përgjithshme nga Konferenca e Londrës më 1913 dhe ishin saktësuar nga komisioni ndërkombëtar i kufijve; Italia kishte hequr dorë nga pretendimet e saj; pavarësia e vitit 1912 ishte fakt historik. Mbi këtë bazë, delegacioni paraqiti një memorandum mbi çështjen shqiptare dhe një hartë të Shqipërisë — dokumente që ruhen ende sot në arkivat e Gjenevës.

Mbështetja vendimtare erdhi nga Lord Robert Cecil, që fliste në emër të Afrikës së Jugut, Kanadasë dhe Indisë. Cecil deklaroi se statusi i Shqipërisë ishte plotësisht në përputhje me pranimin e menjëhershëm dhe bëri një thirrje këmbëngulëse në emër të pavarësisë shqiptare. Por nuk ishte vetëm logjika juridike që ndryshoi atmosferën në sallë — ishte oratoria e Nolit. *The New York Times* shkroi se "kryeministri-peshkop Fan Stilian Noli i bëri delegatët të mbeteshin pa frymë" me një nga fjalimet më të përfolura të sesionit. Erudit, poliglot dhe njohës i thellë i politikës ndërkombëtare, Noli i rrëzoi kundërshtarët ballkanikë me mjeshtëri.

17 dhjetori: njohja që nuk u kërkua

Më 17 dhjetor 1920, Asambleja e pranoi Shqipërinë anëtare pa asnjë votë kundër. Të nesërmen, më 18 dhjetor, kryetari i Asamblesë e ftoi Nolin të zinte vendin e rezervuar për përfaqësuesin e Shqipërisë. Ndodhi diçka e jashtëzakonshme, e rrallë në historinë diplomatike: Shqipëria u bë vendi i parë që hyri në organizatën ndërkombëtare pa siguruar paraprakisht njohjen formale diplomatike nga fuqitë. Anëtarësia ishte vetë njohja — dhe ajo njohje, dhënë nga e gjithë bota njëherësh, peshonte më shumë se çdo notë e veçuar protokollare.

Pasojat qenë të menjëhershme. Plani Titoni–Venizelos u varros; teza e "paaftësisë për vetëqeverisje" u bë e pamundur të mbahej kundër një shteti anëtar; kufijtë e vitit 1913 morën një mbrojtje ndërkombëtare. Fitorja e Gjenevës hapi rrugën që do të çonte drejt Republikës Shqiptare të vitit 1925 dhe drejt konsolidimit të mëtejshëm shtetëror.

Mësimi konician i një fitoreje

Ka diçka thellësisht shqiptare — dhe njëkohësisht thellësisht tragjike — në mënyrën si u fitua Gjeneva. U fitua jo me ushtri të mëdha, por me një hartë, një memorandum dhe një fjalim. U fitua ngaqë një peshkop me kulturë perëndimore arriti të bindte botën për atë që shqiptarët e dinin prej shekujsh: se ishin komb. Por le të mos biem në vetëmburrjen që Konica e urrente. Gjeneva nuk i zgjidhi problemet e Shqipërisë; gjysma e kombit mbeti jashtë kufijve, dhe brenda shtetit do të pasonin trazira, kryengritje e diktatura. Anëtarësia ishte një themel, jo një kurorë. Vlera e saj e vërtetë qëndron në një parim që mbetet i gjallë edhe sot: një komb i vogël, kur flet me të drejtën, ligjin dhe arsyen në dorë, mund t'i imponohet edhe fuqive që duan ta fshijnë nga harta. Më 17 dhjetor 1920, Shqipëria foli — dhe bota, për herë të parë, dëgjoi.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (zëri "Noli, Fan Stylian" dhe "League of Nations").
• Encyclopædia Britannica, "Albania: Albanian nationalism / Independent Albania".
• "The Acceptance of Albania into the League of Nations on December 17th, 1920", European Scientific Journal (ESJ).
• Arkivat e Lidhjes së Kombeve, Gjenevë (UN Archives Geneva): "Admission of Albania to the League — M. Fan S. Noli, President, Albanian Delegation".
• "Congress of Lushnjë" dhe "Albanian question", burime referencë enciklopedike.

— Redaksia ZHURMA