Lufta e Vlorës 1920: dëbimi i italianëve

Ka në historinë e popujve çaste kur një fitore e vogël, e fituar nga njerëz pa pushkë të mira e pa bukë të mjaftueshme, peshon më rëndë se njëqind fjalime. Lufta e Vlorës, e zhvilluar nga fillimi i qershorit deri në gusht të vitit 1920, është një prej atyre çasteve. Aty një grusht fshatarësh e zejtarësh të jugut ndoqën nga toka shqiptare ushtrinë e një Fuqie të Madhe — dhe duke e ndjekur atë, mbyllën përfundimisht llogarinë e copëtimit që Evropa kishte hapur kundër nesh.

Si erdhi Italia në Vlorë

Italia kishte hyrë në Vlorë në dhjetor të vitit 1914, ndërsa Shqipëria përjetonte rrënimin e Luftës së Parë Botërore dhe shteti i porsalindur i vitit 1912 ishte shpërbërë faktikisht. Pretekstet ishin shumë: mbrojtja e popullsisë, rendi, lufta. E vërteta ishte një dhe e shkruar zezë mbi të bardhë. Me Traktatin Sekret të Londrës të vitit 1915, Fuqitë Aleate i kishin premtuar Romës, si çmim për hyrjen e saj në luftë, sovranitetin e plotë mbi Vlorën dhe ishullin e Sazanit, si dhe një protektorat mbi pjesën tjetër të Shqipërisë.

Pra Italia nuk kishte ardhur si mike e përkohshme; ajo kishte ardhur me një kontratë në xhep për të na trashëguar. Dhe ajo kontratë nuk ishte e vetme. Marrëveshja Tittoni–Venizelos e vitit 1919, ujdia anglo-franko-italiane e janarit 1920 — të gjitha bisedonin se cila copë e trupit shqiptar i takonte cilës fqinje. Ishte vazhdimi i drejtpërdrejtë i padrejtësisë që Konferenca e Londrës e 1913-ës kishte lënë pas vetes, kur gjysma e kombit qe lënë jashtë kufirit.

Lushnja: kombi vendos të mos vdesë

Përpara se të fliste pushka, foli kuvendi. Në janar të vitit 1920, delegatë nga çdo trevë shqiptare — nga Shqipëria, Kosova, Çamëria e diaspora — u mblodhën në qytetin e vogël të Lushnjës. Kongresi i Lushnjës hodhi poshtë me vendosmëri çdo plan copëtimi e çdo protektorat të huaj, krijoi një qeveri të re kombëtare dhe e bëri kryeqytet Tiranën. Karakteri i parë i atij Kongresi qe pikërisht antiitalian: kur një grup i armatosur proitalian u përpoq të sulmonte mbledhjen më 27 janar, vullnetarët e qytetit e zmbrapsën menjëherë.

Lushnja dhe Vlora janë dy hapat e të njëjtës lëvizje. E para i dha kombit një kokë; e dyta i dha një krah. Pa vendimin politik të Lushnjës, pushka e Vlorës do të kishte qenë kryengritje krahinore; me të, ajo u bë luftë shteti.

"Largohuni nga Vlora!"

Në jug, vendosmëria u organizua. Komiteti i Fshehtë i Vlorës u rikrijua si Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare, i kryesuar nga Osman Haxhiu, me bindjen se çështja e Vlorës do të zgjidhej vetëm me armë. Më 3 qershor 1920, Komiteti i dërgoi komandës italiane një ultimatum të shkurtër sa një ushtim pushke: largohuni nga Vlora.

Përgjigjja e gjeneralit Settimio Piacentini qe mohuese. Atëherë, më 5 qershor 1920, vullnetarët shqiptarë sulmuan repartet italiane në Kotë, Drashovicë e deri në Llogara. Faza e dytë, sulmi i përgjithshëm mbi vetë qytetin, nisi natën e 11 qershorit. Komandantët — majori Ahmet Lepenica, kapiteni Qazim Koculi e të tjerë — drejtonin afërsisht katër mijë vullnetarë kundër një garnizoni italian shumëfish më të madh, të pajisur me artileri, anije e aeroplanë.

Nuk qe një luftë e barabartë në hekur. Qe një luftë e pabarabartë në vullnet. Fshatarësia e Labërisë e Vlonjatit luftoi me atë qëndresë malsorësh që kishte mbajtur gjallë emrin shqiptar nën pesë shekuj perandori; këtu nuk po mbronin një ide abstrakte, por shtëpinë, arën e detin e tyre.

Protokolli i Tiranës dhe çmimi i fitores

Italia, e lodhur nga lufta botërore dhe e tronditur nga kriza e brendshme, e kuptoi se Vlora po i kushtonte më shumë se ç'vlente. Më 2 gusht 1920 u nënshkrua Protokolli i Tiranës: Roma njihte pavarësinë dhe integritetin territorial të shtetit shqiptar dhe pranonte të tërhiqte forcat e saj. Më 17 gusht xhandarmëria shqiptare hyri në qytetin e çliruar. Italisë i mbeti vetëm ishulli i Sazanit — një gur në det, jo një komb nën këmbë.

Le ta themi me ndershmërinë që kërkonte gjuha e Diellit: nuk ishte një fitore e plotë ushtarake, sepse Vlora u fitua po aq në tryezën e bisedimeve sa në llogore. Por ishte një fitore e pakontestueshme politike. Për herë të parë që nga 1912-a, një Fuqi e Madhe u detyrua të hiqte dorë publikisht nga pretendimi mbi tokën shqiptare. Mandati italian mbi Shqipërinë — ai gur themeli i copëtimit të planifikuar — ra për tokë.

Çfarë shpëtoi Vlora

Pas Vlorës, gjërat ecën shpejt. Më 17 dhjetor 1920 Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve, që do të thoshte se bota e njihte zyrtarisht si shtet sovran e të pacopëtueshëm. Pa fitoren e Vlorës, ajo karrige në Gjenevë do të kishte qenë e vështirë, ndoshta e pamundur.

Sot, kur ndonjë zë i huaj rikthen mitin e vjetër se Shqipëria qe gjithnjë një "shtet artificial", i mbajtur në këmbë nga mëshira e të tjerëve, mjafton t'i kujtosh qershorin e 1920-ës. Një shtet artificial nuk ndjek ushtri me pushkë gjahu. Vlora nuk e shpëtoi veten me një dekret të huaj; e shpëtoi me gjakun e bijve të vet — dhe bashkë me veten, shpëtoi idenë se ky popull ka të drejtë të zotërojë vendin e tij. Kjo është trashëgimia e vërtetë e Luftës së Vlorës: jo një datë në kalendar, por një provë e përjetshme se liria, kur duhet, mbahet me krahë.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zërat mbi pushtimin italian dhe Luftën e Vlorës.
• Encyclopædia Britannica, "Albania: History — Independence and the interwar period."
• Gazeta Dielli — "Komiteti i Mbrojtjes Kombëtare të Luftës së Vlorës, 1920" dhe "Kalendari historik për Luftën e Vlorës, 1920."
• Kastriot Dervishi, studime mbi Kongresin e Lushnjës dhe shtetformimin shqiptar 1920.

— Redaksia ZHURMA