Miti 'shqiptarët s'i dhanë asgjë qytetërimit'

Ekziston një pohim që përsëritet me bindjen e atyre që nuk e kanë çelur kurrë një libër historie: se shqiptarët janë një popull i vjetër por steril, që ka mbijetuar mes maleve pa i dhënë qytetërimit asgjë të vetën. Është një nga ato fjali që tingëllon e rëndë vetëm sepse askush nuk e ndal të pyesë: vërtet? Le ta marrim me radhë, jo me zemërim, por me listë në dorë — sepse mënyra më e mirë për ta çmontuar një shpifje është ta përballësh me emra që mund t'i kontrollojë kushdo.

Kur Roma drejtohej nga djemtë e Ilirisë

Në shekullin e tretë, kur Perandoria Romake po shembej nën peshën e vet, ata që e shpëtuan nuk erdhën nga Italia. Erdhën nga Iliria. Perandorët ilirë të Romës — Klaudi II, Aureliani, Probi, Dioklecjani, e deri te Konstandini i Madh — ishin bij të kësaj toke, të ngritur nga radhët e ushtrisë, që rimorën në dorë një botë në grahmë. Dioklecjani, i lindur pranë Salonës, riorganizoi shtetin nga themelet; Konstandini ndërtoi Konstandinopojën dhe ktheu fenë e krishterë në fe perandorake. Nuk po thuhet këtu se ishin "shqiptarë" në kuptimin modern — kombet moderne nuk ekzistonin atëherë. Po thuhet diçka më e thjeshtë dhe më e pakundërshtueshme: paraardhësit tanë ilirë e mbajtën në këmbë qytetërimin romak për gati tre shekuj. Një popull që "s'i dha asgjë botës" nuk i jep botës pesë perandorë.

Vezirë, pashallarë dhe themelues shtetesh

Kapërceni një mijë vjet dhe pamja nuk ndryshon. Në kulmin e Perandorisë Osmane, kur fati i tre kontinenteve vendosej në Stamboll, një numër i jashtëzakonshëm i atyre që e drejtonin atë makineri ishin shqiptarë. Shqiptarët në shërbim të Perandorisë nuk ishin figura periferike: Qyprilli Mehmed Pasha, i lindur në trevën e Beratit, nisi dinastinë Köprülü të sadrazemëve që e shpëtoi shtetin osman nga rrënimi i mesit të shekullit XVII. Muhamed Aliu, shqiptari nga Kavalla, themeloi Egjiptin modern dhe një dinasti që sundoi gati një shekull e gjysmë. Kjo nuk është "asgjë"; kjo është administrim perandorie në shkallë botërore, nga njerëz që flisnin shqip në shtëpi.

Një gjuhë që është vetë një dëshmi

Po le ta lëmë pushtetin mënjanë, sepse qytetërimi nuk matet vetëm me froneve. Matet edhe me gjuhë, libra e ide. Shqipja është një degë më vete e familjes indo-evropiane — jo bijë e asnjë gjuhe tjetër të gjallë, dëshmitarja e fundit e një dege të lashtë që s'ka kushërinj. Vetëm ekzistenca e saj është një kontribut: ajo ruan një copë të hartës gjuhësore të Evropës që do të ishte zhdukur ndryshe. E kur erdhi koha të shkruhej, ajo dha "Mesharin" e Gjon Buzukut në 1555 — një vepër që e rendit shqipen mes gjuhëve me letërsi të shkruar kombëtare që në shekullin XVI. Kush thotë se shqipja s'ka letërsi të vjetër ose e injoron Buzukun, ose nuk dëshiron ta dijë.

Shenjtorë, dijetarë, paqedashës

Dhe vijmë te koha jonë. Nëna Terezë — Gonxhe Bojaxhiu, e lindur më 1910 në një familje shqiptare të Shkupit — fitoi Çmimin Nobel për Paqe më 1979 dhe u bë një nga figurat morale më të njohura të shekullit XX. Ibrahim Rugova, shkrimtar e dijetar para se të bëhej president, u quajt "Gandi i Ballkanit" për rezistencën paqësore me të cilën e mbajti gjallë çështjen e Kosovës. A janë këta njerëz "asgjë" për qytetërimin? Pyetja vetëm sa shtrohet bie poshtë.

Përse mbahet gjallë shpifja

Atëherë, përse vazhdon të përsëritet ky mit? Sepse mitet kundër një populli nuk ushqehen me fakte, por me nevojën për t'i ulur të tjerët. Si ndërtohen mitet kundër shqiptarëve ndjek gjithmonë të njëjtën logjikë: fshihen perandorët, harrohen vezirët, mohohet gjuha, dhe mbetet vetëm karikatura e malësorit primitiv. Është e njëjta dorë që pohon se shqiptarët erdhën vonë në Ballkan ose se Skënderbeu është trillim perëndimor — strategji të ndryshme me të njëjtin qëllim: t'i heqin një populli të drejtën të ekzistojë me dinjitet në historinë e vet.

Le të jemi, megjithatë, konikianë deri në fund — domethënë të ndershëm. Krenaria me të vërtetën nuk do thotë t'i gënjejmë vetes se çdo gjë shqiptare është madhështore. Iliria nuk ndërtoi një Athinë; shqipja u shkrua vonë sepse rrethanat e historisë sonë ishin të egra; shumë nga vezirët shërbenin një perandori të huaj, jo një komb të vetin. Konica do të kishte qenë i pari ta thoshte këtë me thikë. Por nga njohja e të metave nuk del kurrë përfundimi se "s'dhamë asgjë". Del e kundërta: del një popull i vogël që, pa shtet të vetin për mijëra vjet, prapë i dha botës perandorë, themelues shtetesh, një gjuhë unike, një shenjtore dhe një Nobel për Paqe. Mjafton kjo. Pjesa tjetër është zhurmë.

Burimet:

• "Illyrian emperors", Wikipedia / scholarship on the third-century Roman emperors (Claudius II, Aurelian, Probus, Diocletian, Constantine I).
• "Diocletian", World History Encyclopedia; Britannica, "List of Roman emperors".
• Köprülü Mehmed Pasha — biographical entries (Pantheon; Wikipedia) on the Albanian-origin grand viziers of the Ottoman Empire; Muhammad Ali of Egypt.
• "Meshari" and "Gjon Buzuku", Wikipedia; Cambridge, "Albanian" in *The Indo-European Language Family* (on Albanian as a separate IE branch).
• Mother Teresa — History.com; Nobel Peace Prize 1979. Ibrahim Rugova — Balkan Insight; Encyclopedia.com.
• Robert Elsie, *Historical Dictionary of Albania* (general reference on Albanian cultural and political figures).

— Redaksia ZHURMA