Miti 'nuk kishte shqiptarë në Kosovë para shekullit XVIII'

Ka pohime që përsëriten aq shpesh sa marrin pamjen e së vërtetës pa qenë kurrë të vërtetuara. Një prej tyre — ndoshta më i qëndrueshmi në arsenalin politik kundër kombit tonë — thotë se në Kosovë nuk kishte shqiptarë para shekullit XVIII; se ne qenkemi popull i ardhur, i derdhur nga malet e Shqipërisë veriore mbi një tokë të zbrazët nga "Shtegtimi i Madh" serb i vitit 1690. Është një tezë e rregullt, gati elegante në thjeshtësinë e saj. Ka vetëm një cen: dokumentet e hedhin poshtë rresht pas rreshti.

Si ndërtohet miti

Skema është e njohur dhe e shqyrtuar gjerë te si ndërtohen mitet kundër shqiptarëve: merret një ngjarje e vërtetë, fryhet përtej çdo mase, dhe mbi të ngrihet një ndërtesë e tërë ideologjike. Ngjarja e vërtetë këtu është lufta austro-osmane e fundshekullit XVII dhe lëvizja e patriarkut Arsenije III Crnojević drejt tokave habsburgase më 1690. Ndërtesa ideologjike është kjo: gjoja një popullsi e tërë serbe u zhvendos masivisht, la pas një Kosovë të shkretuar, dhe vendin e zbrazët e zunë shqiptarët e ardhur nga jashtë.

Por edhe vetë "Shtegtimi i Madh" është, në pjesën dërrmuese, legjendë. Historiani britanik Noel Malcolm, në veprën e tij *Kosovo: A Short History*, e ka treguar me dokumente se njerëzit që u mblodhën rreth patriarkut erdhën nga shumë zona të rajonit të Beogradit, jo nga Kosova; humbjet e luftës ishin reale, por ikja masive e organizuar nga Kosova është një trillim i mëvonshëm, i ndërtuar në shekullin XIX për nevoja kombformuese. E megjithatë mbi këtë trillim është ngritur teza e dytë: që para 1690-ës shqiptarët gjoja nuk ekzistonin fare në Kosovë.

Dëshmia e parë: thellësia ilire

Përpara se të flasim për dokumente mesjetare, duhet kujtuar se Kosova nuk është tokë pa parahistori. Krahina ishte zemra e mbretërisë së Dardanëve, ilirëve të Kosovës dhe të Dardanisë, popull i lashtë i pranishëm aty që në antikitet. Vazhdimësia ilire-shqiptare — teza kryesore shkencore mbi prejardhjen tonë, e mbështetur sot edhe nga gjenetika që dëshmon trashëgimi paraardhëse nga popullsitë e epokës së bronzit — nuk lejon të mendohet një boshllëk dymijëvjeçar që mbushet befas në shekullin XVIII. Kush pohon se shqiptarët "erdhën" në Kosovë, duhet të shpjegojë së pari prej nga "iku" Dardania. Përgjigje nuk ka, sepse popullsia nuk iku: ajo qëndroi, u krishterua, u sllavizua pjesërisht në onomastikë, por nuk u zhduk.

Dëshmia e dytë: dokumentet serbe mesjetare

Ironia më e madhe është se provat më të forta për praninë shqiptare në Kosovën mesjetare i japin pikërisht dokumentet e shtetit mesjetar serb. Krisobulat — dhuratoret mbretërore — e manastireve ortodokse janë plot emra shqiptarë. Krisobula e Deçanit, e hartuar rreth viteve 1330 nga mbreti Stefan Uroš III, përmend shprehimisht një *katun të Arbanasve* — domethënë një bashkësi blegtorale shqiptare — si dukuri që dallon nga modeli i zakonshëm i fshatrave. Aty lexojmë emra si Gjoni, Gjoka, e të bijtë e tyre, të përzier me emra sllavë.

Po ashtu, krisobula e Stefan Dušanit e vitit 1348 për manastirin e Shën Mëhillit e Gabrielit në Prizren rendit banorë me antroponimi qartë shqiptare në qytet dhe në fshatrat përreth. Studiuesit kanë vënë re një dukuri tregimtare: shpesh i ati mban emër shqiptar dhe i biri emër sllav — gjurma e qartë e një procesi sllavizimi, jo e mungesës. Emri i krishterë ortodoks fshihte një popullsi që dokumentet osmane do ta nxirrnin sërish në dritë.

Dëshmia e tretë: regjistrat osmanë

Kur Perandoria Osmane pushtoi krahinën, administrata e saj hartoi defterë — regjistra kadastralë të hollësishëm të shtëpive, kryefamiljarëve dhe tatimeve. Defteri i vitit 1455 dëshmon praninë shqiptare në dhjetëra vendbanime të Kosovës; në sanxhakun e Prizrenit e të Dukagjinit numërohen mijëra shtëpi me popullsi vendëse shqiptare, shumë kohë para çdo "Shtegtimi". Studiuesi Selami Pulaha, duke analizuar antroponiminë e regjistrave 1452–53, ka treguar se krahina e Hasit banohej nga një popullsi shqiptare e krishterë; Iljaz Rexha ka dëshmuar se shumë emra shqiptarë u shkruan gabimisht si sllavë nga shkruesit, çka e fsheh, jo e shton, peshën e pranisë sonë.

Pra defteri i 1455-ës — gati dy shekuj e gjysmë para 1690-ës — regjistron shqiptarë në dukatë vendbanime. Miti që i numëron ata zero deri në shekullin XVIII bie thjesht sepse Perandoria Osmane vetë i numëroi.

Çfarë thotë në fund historia

Konkluzioni i shkencës është i matur dhe pikërisht prandaj i pamohueshëm. Siç pohon Malcolm, rritja demografike e shqiptarëve të Kosovës pas shekullit XVII nuk ishte thjesht "mbushje boshllëku" nga jashtë: pjesë e madhe e saj qe zgjerimi i një popullsie shqiptare autoktone që ndodhej tashmë aty. Pati lëvizje nga Shqipëria veriore — askush nuk e mohon — por mbi një bazë vendëse të lashtë, jo mbi një tokë të shkretë.

Miti i Kosovës "pa shqiptarë" i përket së njëjtës familje me tezën se shqiptarët erdhën vonë në Ballkan dhe me legjendën e Fushë-Kosovës 1389 të rilexuar si pronë ekskluzive e një kombi. Të gjitha kërkojnë të njëjtën gjë: të na shndërrojnë në mysafirë në shtëpinë tonë. Por mysafirë nuk shkruhen në krisobulat e mbretit, as në defterët e perandorit. Aty shkruhen banorë. Dhe ne aty kemi qenë.

Burimet:

• Noel Malcolm, *Kosovo: A Short History*, Macmillan / New York University Press, 1998.
• Selami Pulaha, *Popullsia shqiptare e Kosovës gjatë shek. XV–XVI* (analizë e defterëve osmanë 1452–53, 1455).
• Iljaz Rexha, *Regjistrimi i vendbanimeve dhe i popullsisë shqiptare të Kosovës sipas defterëve osmanë të shek. XV*, Instituti i Historisë "Ali Hadri", Prishtinë.
• Krisobula e Deçanit (rreth 1330) dhe krisobula e Stefan Dušanit për manastirin e Shën Mëhillit, Prizren (1348) — dokumente parësore që përmendin *katunin e Arbanasve* dhe antroponimi shqiptare.
• Encyclopædia Britannica, zëri "Dardani / Illyrians"; literaturë akademike mbi vazhdimësinë ilire-shqiptare.

— Redaksia ZHURMA