Marubët: dinastia që fotografoi Shqipërinë

Para se Shqipëria të kishte shtet, kishte një fytyrë. Ajo fytyrë — e malësorit me tirq, e zonjës shkodrane me vel, e atdhetarit me xhaketë të zezë e me sy që dinin se historia po i vështronte — u ruajt jo nga një ministri kulture, që s'ekzistonte, por nga një studio e vogël fotografike në Shkodër. Studio Marubi. Tre breza, njëqind e tridhjetë vjet pune, dhe afërsisht gjysmë milioni negativë: ky është inventari i një kombi që u fotografua para se të dinte mirë se ç'ishte. Marubët nuk ishin thjesht zejtarë të dritës; ishin arkivistët e parë të identitetit shqiptar.

Piktori garibaldian që zbarkoi në Shkodër

Themeluesi i dinastisë nuk ishte shqiptar. Pietro Marubi lindi në Piaçencë të Italisë më 1834, në një epokë kur Italia po lindte vetë me zjarr e barut. Marubi ishte garibaldian — pasues i Giuseppe Garibaldit — dhe pikërisht veprimtaria e tij politike e detyroi të largohej nga atdheu. Mërgimi e solli, në tetor 1858, në një qytet të perandorisë osmane: Shkodrën. Erdhi si piktor; do të largohej nga historia si themelues i fotografisë në një vend të tërë.

Fotografia e tij e parë publike, e datuar 1858, njihet me emrin Hamza Kazazi. Është një nga imazhet më të vjetra të ruajtura në mbarë Ballkanin — një fakt që e vendos Shkodrën, jo Beogradin a Athinën, në krye të kronologjisë fotografike të rajonit. Nuk është rastësi që kjo ndodhi në Shkodër. Qyteti i lashtë, me traditën e tij qytetare e me Statutet mesjetare, kishte një borgjezi, një klero katolik të shkolluar dhe një kontakt të vazhdueshëm me Italinë e Venedikun. Drita perëndimore gjeti aty një dritare të hapur.

Kel Marubi: kur djali i kopshtarit u bë zoti i arkivit

Pietro Marubi nuk pati fëmijë. Por pati nxënës — dhe pikërisht këtu dinastia bëhet shqiptare. Marubi mori nën kujdes djemtë e kopshtarit të tij, vëllezërit Kodheli. Më i talentuari, Kel Kodheli (1870–1940), u bë trashëgimtari i vërtetë: kur mjeshtri vdiq më 1903, Keli mori studion, mori edhe mbiemrin e tij — Marubi — dhe e ktheu zejen në mision.

Nën Kel Marubin, studio nuk mbeti thjesht punishte portretesh. U bë vendtakim i politikanëve atdhetarë, i artistëve, i intelektualëve të Rilindjes. Por kontributi i tij më i thellë qe ai i arkivistit: Keli i numëroi, i katalogoi, i shënoi negativët me emra, data e vendndodhje. Aty ku të tjerët shihnin xham e argjend, ai pa kujtesë kombëtare. Pa atë disiplinë, gjysmë milioni imazhe do të ishin sot një grumbull anonim. Falë saj, ne dimë se kush janë fytyrat. Keli ishte mik i ngushtë i Kolë Idromenos, piktorit e fotografit shkodran — dy mjeshtër që, secili në fushën e vet, i dhanë formë vizatimit modern të Shqipërisë veriore.

Aparati i Marubëve ishte dëshmitar i historisë. Kur flamuri i kryengritjes së Malësisë u ngrit, vetëm një gjurmë mbeti për ta vërtetuar: një fotografi e Kel Marubit, sot në arkiv. Kështu, lente pas lenteje, studio dokumentoi rrugën drejt pavarësisë së 1912-s dhe portretizoi shumë prej burrave që e bënë atë histori — disa prej të cilëve i gjeni mes portreteve të kombit.

Gegë Marubi: brezi i tretë dhe trashëgimtari i fundit

Dinastia mbërriti në brezin e tretë me Gegë Marubin (1907–1984), të birin e Kelit. Gegën e dërguan të studionte fotografinë në Triestë e në Paris — dhe ai u kthye me një sy modern, me një ndjeshmëri evropiane për dritën, kompozimin e portretin. Portretet e tij janë më të lëmuara, më të skenuara, më të afërta me studiot e mëdha të Perëndimit. Por Gegë Marubi do të kujtohet jo vetëm për atë që fotografoi, por për atë që ruajti dhe dhuroi.

Më 1970, Gegë Marubi i dhuroi shtetit shqiptar arkivin e krijuar nga tre brezat e familjes: 493.819 negativë, 246 letra e telegrame, 219 aparate fotografikë dhe materiale të shumta. Arkivi ngërthen punën e rreth 18 fotografëve, kryesisht shkodranë — pra Marubët nuk ishin një familje e vetme, por bërthama e një shkolle të tërë. Gegë Marubi qe fotografi i fundit i familjes; me të, dinastia mbylli ciklin, por arkivi mbeti i hapur përjetë.

Pse Marubët janë kujtesa e një kombi

Konica do të kishte vlerësuar ironinë: kombin shqiptar, që për shekuj u përshkrua nga të tjerët — nga udhëtarë, konsuj e propagandistë të huaj — për herë të parë e pa veten me sytë e veta, falë një italiani garibaldian dhe dy djemve të një kopshtari. Marubët nuk lajkatuan e nuk trilluan. Ata fotografuan beun pranë malësorit, nusen pranë kaçakut, priftin pranë myftiut — të gjithë në të njëjtën dritë shkodrane. Ky është realizmi i ndershëm që e bën arkivin dokument, jo propagandë.

Sot trashëgimia ruhet në Muzeun Kombëtar të Fotografisë "Marubi", të hapur më 9 maj 2016 në Shkodër — i pari i llojit në Shqipëri dhe ndër më të veçantët në Ballkan. Por muzeu është vetëm strehë. Vlera e vërtetë qëndron në atë gjysmë milioni palë sysh që na shohin nga shekulli i nëntëmbëdhjetë e i njëzetë, duke na kujtuar se një komb mban mend vetëm atë që e ka pasur guximin ta ruajë. Marubët na lanë fytyrën tonë. Detyra për ta njohur është e jona.

Burimet:

• Marubi National Museum of Photography (marubi.gov.al) — "About us"; "Pietro Marubbi and the photographers in the Ottoman Era".
• Robert Elsie, Early Photography from Albania and the Southwestern Balkans.
• MoMA / "post" — "Marubi Archive: Changing the History of Photography in Albania".
• Encyclopædia / Wikipedia: "Pietro Marubi", "Kel Marubi", "Geg Marubi", "Marubi National Museum of Photography".

— Redaksia ZHURMA