Mbretëria Shqiptare 1928–1939

Më mëngjesin e 1 shtatorit 1928, në mbledhjen e katërt të Asamblesë Kushtetuese, deputetët miratuan njëzëri ndryshimin që do ta ndryshonte formën e shtetit shqiptar: Shqipëria shpallej "mbretëri demokratike, parlamentare dhe trashëgimore", dhe presidenti i deridjeshëm bëhej Zog I, "Mbret i Shqiptarëve". Republika tre-vjeçare e 1925-ës mbyllej pa një të shtënë; pushteti që një burrë e kishte ndërtuar gur mbi gur që nga Kongresi i Lushnjës merrte tani kurorë. Por kush e shikon mbretërinë vetëm si kremte, e lexon gabim. Ajo ishte njëkohësisht arritja më e madhe institucionale e Shqipërisë ndërmjet dy luftërave dhe burgu i artë në të cilin shteti ynë i ri u fut me dëshirën e vet.

Si lindi një kurorë

Forma e re nuk ra nga qielli. Ishte përfundimi i një ngjitjeje të llogaritur ftohtë. Ahmet Zogu, kapedani matjan që kishte qenë kryeministër, ministër i Brendshëm dhe pastaj president i Republikës Shqiptare të 1925-ës, e kuptoi shpejt se titulli i presidentit nuk i jepte as legjitimitetin dinastik, as peshën që kërkonte ambicia e tij. Zgjedhjet për Asamblenë Kushtetuese u mbajtën më 17 gusht 1928; asambleja, e mbushur me njerëz besnikë, filloi punimet më 25 gusht dhe brenda një jave e ktheu republikën në monarki. Procedura ishte formalisht parlamentare; thelbi ishte personal. Zogu nuk mori një kurorë nga populli — ai bindi një parlament që ai vetë e kontrollonte t'ia jepte atë.

Edhe titulli kishte një lexim të dyfishtë. "Mbret i Shqiptarëve" — jo "i Shqipërisë" — ishte një formulë e zgjedhur me kujdes: ajo pretendonte nën hijen e vet të gjithë shqiptarët, përfshirë ata të mbetur jashtë kufirit pas Konferencës së Londrës dhe Protokollit të Firencës. Ishte një gjest pan-shqiptar në letër, që kurrë nuk u shndërrua në politikë reale ndaj Kosovës e trojeve të tjera; megjithatë, fjala mbeti, dhe kjo është gjithçka që një mit ka nevojë.

Reforma me dorë të hekurt

Do të ishte e padrejtë — dhe jokonikiane — ta paraqitnim mbretërinë vetëm si tirani provinciale. Zogu, sado autokrat, ishte një modernizues i bindur. Reforma më e thellë erdhi shpejt: më 1 prill 1929 hyri në fuqi Kodi Civil, i ndërtuar mbi modelin zviceran e atë romano-gjermanik, që e shkëputi përfundimisht të drejtën shqiptare nga sheriati osman. Po atë vit u hoq zyrtarisht zbatimi i sheriatit, ashtu si Ataturku po bënte në Turqi. Shteti synonte të zëvendësonte njëherazi dy ligje paralele — atë fetar dhe Kanunin e maleve — me një ligj të vetëm shtetëror. Konica vetë do ta kishte përshëndetur këtë: ai e urrente "barbarinë juridike" të gjakmarrjes po aq sa donte dinjitetin e kombit.

Erdhën edhe të tjera: një reformë e madhe agrare u miratua më 1930 — mbi letër, sepse latifondistët, vetë shtylla e regjimit, e zbrazën në praktikë. U ngritën rrugë, ura, ndërtesa publike, u tha kënetat malarike, u themelua Banka Kombëtare. Tirana e re, me bulevardin e saj e ministritë e stilit italian, lindi në këto vite. Por çdo gur i kësaj modernizimi mbante një emër të huaj.

Borxhi që u bë zinxhir

Sepse paraja vinte nga Roma. Marrëveshja me shoqërinë italiane SVEA, e nënshkruar që më 1925, financonte rrugët shqiptare me një borxh që e bënte Tiranën gjithnjë e më të varur nga Italia fashiste. Aleanca ushtarake e 1927-ës (Pakti i Tiranës) e vulosi këtë gjini. Më 1931 Zogu kërkoi dhe mori një hua prej 100 milionë franga ari; më 1932–1933 shteti nuk mund të paguante as kamatat. Çdo lëshim financiar kërkonte një lëshim politik. Mbreti, që donte modernizimin pa çmimin e tij, u përpoq herë pas here t'i rezistonte Mussolinit — mbylli shkollat italiane, refuzoi disa kërkesa — por kishte zgjedhur një zot të cilin nuk mund ta paguante. Modernizimi italian i Shqipërisë ishte, siç do ta thoshte ftohtë çdo vëzhgues i ndershëm, ndërtimi i infrastrukturës që një ditë do t'i shërbente pushtuesit.

Fundi i shkruar që në fillim

Mbretëria pati edhe shkëlqimin e vet. Më 20 prill 1938 Zogu u martua me konteshën hungareze Geraldinë Apponyi; ceremonia u transmetua nga Radio Tirana e re, simbol i një vendi që donte të dukej evropian. Por ora rridhte. Më 7 prill 1939, vetëm një vit pas dasmës, ushtria italiane zbarkoi në brigjet shqiptare. Pushtimi italian i 7 prillit e mbylli mbretërinë po aq shpejt sa ç'e kishte ushqyer dhjetëvjeçar më parë; Zogu mori arratinë me familjen dhe me arkën e shtetit, dhe kurora kaloi te Viktor Emanueli III i Italisë.

Çfarë mbeti? Një shtet me kufij të njohur, një kod civil modern, një administratë funksionale dhe një ndjenjë e brishtë rendi që pasardhësit do ta vlerësonin vetëm kur ta humbnin. Por mbeti edhe mësimi i hidhur që Konica do ta kishte nënvizuar pa mëshirë: një komb që e blen modernitetin e vet me borxhin e një fuqie të huaj, herët a vonë do ta paguajë me lirinë. Mbretëria Shqiptare ishte njëkohësisht prova se shqiptarët dinin të ndërtonin shtet — kundër mitit të "shtetit artificial" — dhe paralajmërimi se shteti pa pavarësi ekonomike është një ndërtesë mbi rërë.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Zog I — King of Albania" (britannica.com/biography/Zog-I)
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press / Rowman & Littlefield)
• "Albanian Civil Code 1929 as Part of the European Family of Civil Law", Access to Justice in Eastern Europe (ajee-journal.com)
• "Economy of the Kingdom of Albania (1928–1939)" dhe "Albanian Kingdom (1928–1939)", Wikipedia (burim hyrës, kryqëzuar me literaturë akademike)
• Bernd Fischer, King Zog and the Struggle for Stability in Albania

— Redaksia ZHURMA