Mësonjëtorja e Korçës (1887): shkolla e parë shqipe që sfidoi ndalimin

Më 7 mars 1887, në një rrugicë anësore të Korçës, u hapën dyert e një shtëpie dykatëshe ku, për herë të parë me leje zyrtare të shtetit osman, fëmijët do të mësonin lexim e shkrim në gjuhën e tyre amtare. Quhej thjesht Mësonjëtorja — fjala vetë, e farkëtuar nga rilindësit në vend të turqishtes mekteb, ishte një akt politik. Sepse për gjysmë shekulli Perandoria Osmane dhe Patrikana greke kishin pohuar bashkë, secila për arsyet e veta, se shqipja nuk ishte gjuhë shkolle. Atë mëngjes marsi, ajo u bë.

Pse një shkollë ishte akt revolte

Për ta kuptuar madhështinë e asaj dite, duhet kujtuar ndalimi. Stambolli i trajtonte shqiptarët si millet sipas fesë, jo sipas kombit; një shqiptar mysliman ishte zyrtarisht "turk", një ortodoks ishte "grek". Shkolla në gjuhën amtare e prishte këtë skemë, sepse bashkonte myslimanin me të krishterin nën të njëjtën abetare. Prandaj edhe Patrikana Ekumenike e Stambollit e luftoi shqipen me egërsi të barabartë me atë të portës: kërcënonte me shkishërim prindërit që dërgonin fëmijët, i quante librat shqip "vepër e djallit". Çështja e alfabetit shqip dhe e shkollës ishin pra dy faqe të së njëjtës betejë — të shkruash shqip dhe ta mësosh shqipen ishin që të dyja kryengritje kulturore.

Mësonjëtorja lindi nga ajo betejë. Lidhja shpirtërore vinte drejtpërdrejt nga Lidhja e Prizrenit e 1878-ës, e cila kishte shndërruar mbrojtjen e tokës në vetëdije kombëtare; tani vetëdija kërkonte institucione. Dhe institucioni i parë, më themelori, ishte shkolla.

Frashërllinjtë, fermani dhe Drita e Bukureshtit

Leja nuk ra nga qielli. Ajo u shkëput me durim e dredhi nga dora e vetë perandorisë. Burimet i njohin vëllezërve Frashëri rolin vendimtar: Sami Frashëri, enciklopedisti që projektoi shtetin para se të lindte, dhe Naim Frashëri, atëherë nëpunës i lartë në Ministrinë e Arsimit në Stamboll, përdorën pozitën e tyre brenda aparatit osman për të siguruar fermanin sulltanor që lejonte një shkollë private shqipe në Korçë. Ishte një ironi e bukur e Rilindjes: shteti që e ndalonte shqipen e nënshkroi vetë lejen për ta mësuar.

Por leja s'mjaftonte; duheshin para, libra dhe një njeri. Paratë e mësuesve i siguroi shoqëria atdhetare Drita e mërgimtarëve shqiptarë në Bukuresht — dëshmi se Rilindja u ushqye gjithnjë nga diaspora, ashtu si më vonë Vatra dhe Dielli në Amerikë. Tekstet shkollore i shkruan posaçërisht Naimi e Samiu në Stamboll, duke i dhënë abetares shqipe trajtën e një arme kombëtare. Njeriu ishte Pandeli Sotiri, ish-nëpunës osman nga Selenica e Vlorës, që mori përsipër të vihej në krye dhe u nis për në Korçë. Ndërtesën e fali familja patriote korçare e Diamanti Terpos.

Klasa ku u takuan myslimani dhe i krishteri

Kur u hap, shkolla pranoi rreth tridhjetë e pesë nxënës; brenda pak vitesh numri u rrit drejt dyqindës. Por shifra më e rëndësishme nuk është numri total — është përzierja. Pranë njëri-tjetrit ulen fëmijë myslimanë dhe të krishterë, në një kohë kur perandoria i ndante me ligj sipas fesë. Burimet flasin për rreth njëqind nxënës të krishterë dhe gjashtëdhjetë myslimanë nga viti 1888. Osmanët u përpoqën ta kufizonin shkollën vetëm te fëmijët e krishterë; korçarët i pranuan të gjithë. Në atë klasë të vogël, për herë të parë, feja pushoi së qeni vija ndarëse e identitetit dhe gjuha zuri vendin e saj — pikërisht ideja themelore e Rilindjes Kombëtare: një popull, jo tri fe.

Programi ishte modest e i fortë njëkohësisht: lexim e shkrim shqip, aritmetikë, gjeografi, histori, dhe frëngjisht për nxënësit më të mëdhenj. Nuk ishte thjesht alfabetizim; ishte një botë e tërë e dhënë në gjuhën e nënës.

Presioni, mbyllja dhe fara që mbeti

Lavdia pati çmimin e vet. Pandeli Sotiri u detyrua të largohej nga Korça nën trysninë osmane qysh në fund të 1887-ës dhe vdiq i varfër më 1891. Shkolla, megjithatë, mbijetoi rreth pesëmbëdhjetë vjet, mes pengesash të vazhdueshme nga pushteti dhe nga kleri i armiqësuar, derisa sulltan Abdyl Hamiti II urdhëroi mbylljen e saj rreth vitit 1902. Mësuesit u arrestuan e u shpallën "tradhtarë" — sipas burimeve, me kërkesë të klerit grek. Godina u kthye në burg osman, derbedhi i hidhur i një ëndrre të ndaluar, derisa Revolucioni Xhonturk i 1908-ës u dha korçarëve rastin ta merrnin sërish.

Konica do të kishte qeshur me hidhësi mbi këtë histori: një perandori kaq e fuqishme që i trembet një abetareje. Por aty qëndron mësimi. Mësonjëtorja nuk e çliroi Shqipërinë — ajo zgjoi dëshirën për ta çliruar. Entuziazmi i saj çeli shkolla të reja në Pogradec, Ohër e gjetkë dhe përgatiti terrenin për Kongresin e Manastirit të 1908-ës, ku alfabeti u njësua përfundimisht. Katër vjet pas hapjes, më 1891, familja Qiriazi do të hapte në Korçë edhe shkollën e parë shqipe për vajza — sepse kombi që mëson, mëson të gjithë fëmijët e vet.

Sot mbi atë rrugicë qëndron Muzeu Kombëtar i Arsimit, dhe 7 marsi mbahet Dita e Mësuesit. E meritoi atë nder ajo shtëpia dykatëshe: aty u prova se një gjuhë e ndaluar nuk vdes — vetëm pret derën e parë që guxon t'i hapet.

Burimet:

• "Mësonjëtorja" — Wikipedia (anglisht), për datën, fermanin, përbërjen fetare të nxënësve, rolin e shoqërisë Drita dhe mbylljen e vitit 1902.
• Albanian Registry (NAR), "Mësonjëtorja: shkolla e parë shqipe në Korçë, 1887" — për Pandeli Sotirin, dhuruesin Diamanti Terpo, programin mësimor dhe numrin fillestar të nxënësve.
• RTSH English, "March 7, 1887: The Opening of the First Albanian Language School After Centuries of Ottoman Repression."
• "Shkolla e vashave, Korçë" dhe "Qiriazët" — Wikipedia (shqip), për shkollën e parë shqipe të vajzave (1891) dhe familjen Qiriazi.

— Redaksia ZHURMA