Mitologjia shqiptare: perëndi e krijesa të lashta

Ka një gjë që duhet thënë qysh në krye, pa drojë e pa lajka: shumë popuj kanë shkruar perënditë e tyre në mermer dhe në papirus, kurse shqiptarët i kanë ruajtur të vetët në gojë, në këngë e në frikën e nënës që mban fëmijën larg ujit në mbrëmje. Mitologjia shqiptare nuk ka tempuj as teogoni të shkruar. Pikërisht prandaj është aq e çmuar: ajo është kujtesa pagane e një populli që e mbrojti besimin e lashtë jo me ligje, por me përmend e me zakon — një trashëgimi që i përket plotësisht trashëgimisë sonë të përbashkët, nga Veriu te Jugu, nga arbëreshët te arvanitët.

Rrënja indoevropiane: Zojzi, ati i qiellit

Studiuesit — Robert Elsie i pari mes tyre — kanë treguar se panteoni shqiptar nuk është huazim i vonë, por dëshmi e drejtpërdrejtë e besimit më të vjetër indoevropian. Emri Zojz, perëndia e qiellit dhe e rrufesë, rrjedh nga e njëjta rrënjë e lashtë Dyeus që dha Zeusin grek dhe Jupiterin latin (Dies-pater, "ati-qiell"). Pra kur shqiptari i maleve thoshte "Zojz", ai shqiptonte një emër perëndie që vëllezërit e tij të largët e thanë në Olimp e në Kapitol. Krahas tij qëndron Eni — perëndia e bubullimës, emri i të cilit, sipas hamendjeve të shumta filologjike, mund të ketë mbijetuar te e enjtja (dita e tij). Këto nuk janë trillime romantike: janë dëshmi gjuhësore që na lidhin drejtpërdrejt me besimin dhe kultet e ilirëve.

Dielli dhe Hëna: kulti më i lashtë

Më 1534, humanisti gjerman Sebastian Frank i përshkroi shqiptarët si adhurues të Diellit dhe të Hënës — dëshmia e parë e shkruar e një kulti që ishte shumë më i vjetër se vetë rreshti i tij. Në besimin pagan shqiptar, Dielli është perëndi mashkullore: zot i dritës, i qiellit dhe i motit, jetëdhënës, syri që sheh gjithçka. Hëna është bashkëshortja e tij femërore. Nga martesa e tyre lind një figurë e mrekullueshme e folklorit verior — E Bija e Hënës dhe e Diellit — vajza me hënë në ballë e diell në gjoks, që në legjendë mund kulshedrën dhe ngadhënjen drita mbi errësirën. Kjo betejë qiellore nuk është thjesht përrallë; është teologjia jonë e lashtë e shprehur me figura.

Lufta e madhe: Drangoi dhe Kulshedra

Po t'i kërkosh shqiptarit mitin që e mban gjallë në shpirt, do të të tregojë për Drangoin dhe Kulshedrën. Drangoi është heroi gjysmë-njerëzor me krahë, i lindur me "këmishë" (cipën amniotike) mbi kokë, mbrojtësi i njerëzimit. Kulshedra — ose kuçedra — është një dragua femër me shumë krerë, demon i ujit, i stuhisë, i zjarrit dhe i botës nëntokësore: ajo sjell thatësirën, përmbytjet, tërmetet. Sipas besimit, një gjarpër i zakonshëm (bolla) që rron vite të tëra pa e parë syri i njeriut, shndërrohet ngadalë në kulshedër. Kur qielli gjëmon mbi male, plaku do të të thotë me bindje: po luftojnë drangonjtë me kulshedrën. Këtu shqiptari ka ruajtur, i pacenuar, mitin më të pastër indoevropian të luftës mes dritës dhe errësirës — të njëjtin që grekët e thanë me Apolonin e Pitonin dhe hebrenjtë me Jahven e Leviatanin.

Perëndesha dhe krijesat e maleve

Panteoni femëror shqiptar ka një bukuri të rrallë. Prenda — perëndesha e agimit, e dashurisë dhe e pjellorisë, e bija e Zojzit — adhurohej veçanërisht në Veri, mes grave, dhe festa e saj binte më 26 korrik (emri ndoshta mbijetoi te e premtja). E Bukura e Dheut është mbretëresha e botës së poshtme, zonja e një parajse nëntokësore të ruajtur nga përbindësha, që heroi duhet ta mundë me mend e jo me forcë — motra e saj është E Bukura e Detit dhe vëllai i Bukuri i Qiellit, një trinitet i lashtë i tri mbretërive. Dhe pastaj janë zanat dhe orët: zanat, nimfa malore të egra që ruajnë krojet e kafshët, secila majë me zanën e vet; orët, fati vetjak i çdo njeriu. Ato e mbushin botën shqiptare me shpirt — temë që e zgjerojmë te besimet popullore: ora, zana dhe kuçedra.

Pse i mbijetoi gjithçkaje

Le ta themi pa krenari të kotë, në mënyrën e Konicës: ne nuk e ruajtëm këtë panteon ngaqë qemë më besnikë se popujt e tjerë, por ngaqë qemë më të varfër në shkrim dhe më të pasur në gojë. Pushtimet — romake, sllave, osmane — nuk arritën ta fshijnë atë që s'qe shkruar kurrkund veçse në kujtesë. Drangoi e zana hynë në epikën legjendare të Ciklit të Kreshnikëve dhe vazhduan të jetojnë krahas Mujit e Halilit. Kjo është mësimi i vërtetë: aty ku të tjerët muzeumuan perënditë, shqiptari i mbajti të gjalla në frymëmarrjen e përditshme. Mitologjia jonë nuk është një varrezë idhujsh — është një gjuhë e dytë e kombit, ende e gjallë sa herë gjëmon qielli mbi Bjeshkët e Nemuna.

Burimet:

• Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology, and Folk Culture (Hurst & Co., 2001)
• Robert Elsie, Albanian Folktales and Legends (Tirana, 2001)
• Encyclopædia Britannica — zëra mbi mitologjinë dhe paganizmin shqiptar/ilir
• Sebastian Franck, Weltbuch (1534) — dëshmia më e hershme e shkruar mbi adhurimin shqiptar të Diellit dhe Hënës

— Redaksia ZHURMA