Myslimanë e të krishterë: bashkëjetesa shqiptare

Ka një fjali që shqiptari e thotë me krenari kur e pyesin se ç'fe ka: "Vëllai im është mysliman, unë jam i krishterë, gruaja ime është bektashiane — dhe hamë në të njëjtën sofër." Nuk është turi për turistët. Është një fakt historik që, i parë nga jashtë, duket gati i pamundur: një popull i vogël, i ndarë në katër besime, i shtrirë mes dy perandorive armike, që përgjatë pesë shekujsh nuk dha asnjë luftë feje të vetën. Konica do ta kishte parë këtë jo si mrekulli morale, por si llogari të ftohtë të një kombi që e dinte se ndarja fetare do t'i kushtonte vetëvrasjen.

Katër besime, një gjeografi

Sot Shqipëria njeh katër bashkësi historike: myslimanë sunitë (shumica), katolikë, ortodoksë dhe bektashinj. Sipas regjistrimit të vitit 2023, sunitët janë rreth 46 për qind, katolikët mbi 8 për qind, ortodoksët mbi 7 për qind dhe bektashinjtë rreth 5 për qind — pa llogaritur këtu numrin e madh të atyre që sot deklarohen pa fe ose nuk përgjigjen. Ndarja ka një logjikë gjeografike që rrjedh nga mesjeta: katolicizmi mbijetoi në veri, sidomos rreth Shkodrës dhe Lezhës, ku Roma kishte ndikim; ortodoksia mbeti e fortë në jug, në Korçë e Gjirokastër, nën hijen e Bizantit; ndërsa Islami — që erdhi me konvertimin gradual gjatë sundimit osman — u përhap më shumë në qendër. Mbi të gjitha këto u shtua, si shtresë e veçantë shqiptare, bektashizmi, tarikati sufi tolerant që do të bëhej gati një fe kombëtare më vete.

Laramanët: feja e dyfishtë

Bashkëjetesa nuk lindi nga doktrina, por nga nevoja. Gjatë katër shekujve osmanë, konvertimi solli një figurë krejt shqiptare: laramanin. Fjala vjen nga mbiemri i larmë — me ngjyra, dyfytyrësh — dhe përshkruan ata që publikisht ishin myslimanë e fshehtas të krishterë. Brenda shtëpisë mbanin emër të krishterë e ndiqnin ritet e vjetra; jashtë mbanin emër mysliman për të shmangur xhizjen, taksën mbi jobesimtarët, dhe për t'u hapur rrugën në administratë e ushtri. Dukuria ishte e përhapur në veri e në jug, sidomos në Karadak e në Kosovë, dhe zgjati breza të tërë. Kisha katolike herë i fshihte priftërinjtë që shkonin natën në shtëpitë laramane, herë i refuzonte ata që dilnin myslimanë në shesh. Por populli e zgjidhi vetë: shumë familje mbajtën dy emra, dy festa, dy kalendarë — dhe një gjak.

Pse nuk pati luftë feje

Pyetja e vërtetë nuk është pse shqiptarët ndryshuan fe, por pse nuk u vranë për të. Përgjigjja nuk është se shqiptari ishte më i shenjtë se fqinji; është se ai e vendoste fisin, fshatin dhe besën mbi xhaminë dhe kishën. Besa — fjala e dhënë që nuk thyhet — lidhte fqinjin me fqinjin pavarësisht se njëri falej e tjetri kryqëzohej. Në shumë krahina veriore, vëllezër të të njëjtës derë ndoqën besime të ndryshme dhe vazhduan të ndanin tokën, dasmat e vdekjet. Martesat e përziera ishin të zakonshme. Festat e njërit besim festoheshin nga i gjithë fshati. Kjo nuk ishte indiferentizëm fetar — ishte një hierarki vlerash ku përkatësia kombëtare dhe nderi familjar qëndronin mbi linjën e ndarjes konfesionale.

Konica, që ishte vetë katolik dhe nuk e fshihte skepticizmin e tij ndaj çdo klerikalizmi, e shihte qartë: feja për shqiptarin ishte gjithmonë çështje e brendshme, kurrë flamur lufte. Bashkëkohësi i tij, Fan Noli, peshkop ortodoks dhe njëkohësisht kryeministër laik, ishte vetë mishërimi i kësaj — një prift që e vinte kombin mbi kishën.

Pashko Vasa dhe formula e Rilindjes

Kur lëvizja e Rilindjes kërkoi një formulë për të mbajtur bashkë një popull që perandoritë donin ta copëtonin sipas fesë, e gjeti te një varg i Pashko Vasës — vetë katolik, funksionar i lartë osman dhe atdhetar. Në poemën O moj Shqypni ai shkroi: "Çë kemi në bes' e në iman, / mos shikoni kisha e xhamia, / feja e shqyptarit asht shqyptaria." Vargjet nuk thërrasin për braktisjen e fesë, as nuk e shpallin "shqiptarinë" një fe të re. Ato thonë diçka më të mprehtë: se shqiptari mund të mbijetonte si komb vetëm po të shihte veten së pari shqiptar e pastaj mysliman a të krishterë. Në një kohë kur perandoria osmane ndante njerëzit në millet sipas besimit, ky ishte një kushtrim gati revolucionar — dhe u bë guri i themelit të përgjigjes kundër mitit se myslimanizimi i kishte bërë shqiptarët "turq".

Një trashëgimi që duhet kuptuar, jo lavdëruar verbërisht

Do të ishte naivitet konician ta paraqitnim këtë bashkëjetesë si parajsë. Pati persekutim, pati konvertime me forcë e me dredhi taksash, pati periudha tensioni dhe pati, në shekullin XX, një diktaturë ateiste që i mbylli të katër besimet njëherësh me dhunë barbare. Krenaria e vërtetë nuk është se shqiptarët ishin pa të meta, por se as në kulmin e ndarjes fetare nuk e lejuan fenë të bëhej vijë ndarëse kombëtare. Aty ku fqinjët ndërtuan mite për "djepe" e "kryqëzata", shqiptari ndërtoi sofrën e përbashkët. Kjo është një arritje historike e rrallë në Ballkan — dhe meriton të kuptohet me mendje të ftohtë, jo thjesht të lavdërohet me zemër të nxehtë.

Burimet:

• Noel Malcolm, Rebels, Believers, Survivors: Studies in the History of the Albanians (Oxford University Press, 2020), kapitulli mbi kripto-krishterimin në Ballkan.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — zërat "Religion", "Bektashism", "Vaso, Pashko".
• Pashko Vasa, O moj Shqypni (rreth 1878) — teksti origjinal i vargjeve "feja e shqyptarit asht shqyptaria".
• Encyclopædia Britannica, "Albania: Religion".
• Regjistrimi i Popullsisë dhe Banesave 2023, INSTAT — të dhënat fetare.

— Redaksia ZHURMA