Naim Frashëri: poeti që i dha gjuhës shqipe një atdhe në varg

Më 1886, në një periodik shqip të botuar në Bukuresht, doli një poemë me titull modest — Bagëti e Bujqësia — që hapej me një kushtrim që do të mësohej përmendësh nga breza të tërë: "O malet' e Shqipërisë e ju o lisat' e gjatë!" Vargu nuk thirrte në armë e nuk shante perandori. Thjesht përshkruante male, fusha e lumenj. Por në një kohë kur botimi i shqipes ishte i ndaluar nga Porta e Lartë, vetë akti i të kënduarit të atdheut në gjuhën e popullit ishte një deklaratë politike. Naim Frashëri kishte kuptuar diçka që pak bashkëkohës e kapën: para se një komb të ketë kufij, i duhet një gjuhë në të cilën të ëndërrojë veten. Ai ia dha atë gjuhë.

Nga Frashëri i Përmetit te Zosimea e Janinës

Naim Frashëri lindi më 25 maj 1846 në fshatin Frashër të Përmetit, në një familje myslimane me lidhje të vjetra me urdhrin bektashi — një trashëgimi shpirtërore që do t'i jepte poezisë së tij tonalitetin e saj të veçantë, gjysmë-mistik e tolerant. Bashkë me vëllezërit e tij, ai përbën bërthamën intelektuale të një prej familjeve më të rëndësishme që i ka dhënë ndonjëherë kombi shqiptar; historinë e plotë të saj e kemi rrëfyer te portreti i tre vëllezërve Frashëri.

Naimi u arsimua në gjimnazin grek "Zosimea" të Janinës, ku, krahas vëllait të vogël Samiut, u njoh me letërsinë klasike greke e latine dhe me historinë moderne europiane. Ky formim është thelbësor për të kuptuar veprën e tij: Naimi nuk ishte një poet rapsod fshati, por një erudit që njihte Homerin, persishten dhe traditën sufiste, dhe që vendosi me vetëdije ta vinte gjithë këtë kulturë në shërbim të një gjuhe që akademitë e kohës e quanin "barbare e pamundur për letërsi". Ai e mohoi me veprën e vet atë paragjykim.

Stambolli: poeti dhe nëpunësi i dyfishtë

Më 1882 Naimi shkoi në Stamboll, ku hyri në shërbimin e administratës osmane dhe me kohë u bë anëtar e pastaj kryetar i Komisionit të Botimeve pranë Ministrisë së Arsimit. Kjo është një nga ironitë e bukura e të dhimbshme të jetës së tij: gjatë ditës ishte censor i perandorisë që e ndalonte shqipen; gjatë natës shkruante pikërisht në atë gjuhë të ndaluar. Ai jetoi gjithë jetën e vet të rritur brenda barkut të perandorisë që po e mbante kombin e tij të robëruar — dhe e gërryente atë nga brenda me bojë shkrimi.

Më 1879, bashkë me Samiun dhe figura të tjera, Naimi qe ndër themeluesit e shoqërive kulturore që mbanin gjallë idenë shqiptare — konkretisht Shoqërisë së Stambollit për botimin e shkrimeve shqipe. Po atë vit u krijua komisioni që zgjidhi çështjen e mundimshme të shkronjave, një betejë gjysmëshekullore që e kemi trajtuar veçmas te historia e alfabetit shqip. Naimi shkroi gjithashtu tekste shkollore për Mësonjëtoren e Korçës — shkolla e parë shqipe, që u hap më 1887 — sepse pa libra në gjuhën amtare, asnjë shkollë s'mund të mbahej.

Vepra: nga bukolika te epika kombëtare

Naim Frashëri shkroi rreth 22 vepra në katër gjuhë — turqishte osmane, persishte, greqishte dhe shqip — por trashëgimia e tij e vërtetë qëndron në shqipe. Bagëti e Bujqësia (1886) mbetet kryevepra e tij lirike: një ode pastorale ku malli i mërgimtarit për atdheun shndërrohet në një peizazh të idealizuar e të dashuruar. Më 1890 botoi përmbledhjen Lulet e verësë, ku ndihet fryma bektashiane e dashurisë hyjnore dhe e harmonisë mes njeriut e natyrës.

Por testamenti i tij poetik e politik është Histori e Skënderbeut, një epope historike prej mbi 11.000 vargjesh, e shkruar rreth vitit 1895. Duke marrë frymë nga tradita e madhe e Barletit, Naimi e bëri figurën e Skënderbeut një thirrje të hapur për çlirim nga Turqia — pikërisht ai, nëpunësi i perandorisë, e ngriti heroin që e kishte luftuar atë perandori për një çerek shekulli. Shkroi edhe Qerbelanë, një epope fetare shiite mbi betejën e Qerbelasë, që dëshmon thellësinë e tij shpirtërore përtej kufijve të ngushtë konfesionalë.

Pse poeti, dhe jo politikani, u bë "i kombit"

Është e lehtë sot ta lexojmë Naimin si "poet kombëtar" dhe ta lëmë me kaq. Por vlen të jemi të ndershëm, në mënyrën e Konicës: Naimi nuk ishte një stilist pa të meta. Vargu i tij ndonjëherë rrëshqet drejt didaktizmit, dhe peizazhi i tij shqiptar është më shumë një ëndërr e parë nga larg sesa një vend i parë me sytë e mbyllur. Mërgimtari i Stambollit kurrë nuk u kthye të shkelte malet që këndoi. Pikërisht këtu qëndron forca e tij: ai nuk përshkroi Shqipërinë që ekzistonte, por shpiku atë që duhej të ekzistonte — një atdhe poetik që lexuesi, duke e kënduar, fillonte ta donte e pastaj ta kërkonte.

Ndërsa vëllai i tij Abdyli e çoi çështjen në fushën politike përmes Lidhjes së Prizrenit, dhe Samiu e projektoi shtetin e ardhshëm në traktate, Naimi bëri diçka që asnjë kuvend e asnjë libërth s'mund ta bënte: ai e bëri kombin të ndihej. Brenda lëvizjes së gjerë të Rilindjes Kombëtare, ku poezia shpesh bëri punën që politika s'mund ta bënte ende, vargu i Naimit qe gjuha e zemrës. Ndaj kur vdiq në Stamboll më 20 tetor 1900, pa e parë kurrë shtetin për të cilin punoi, ai la pas diçka më të qëndrueshme se një kufi: një gjuhë në të cilën një popull i ndarë mund të thoshte "ne".

Burimet:

• Robert Elsie, History of Albanian Literature (1995) dhe shënimet biografike te albanianliterature.net mbi Naim Frashërin.
• Encyclopædia Britannica, zëri "Naim Frasheri, Albanian poet and nationalist".
• Naim Frashëri, Bagëti e Bujqësia (Bukuresht, 1886) — tekst burimor; Lulet e verësë (1890); Histori e Skënderbeut (rreth 1895).
• Shoqëria e Stambollit për botimin e shkrimeve shqipe (1879) — dokumentacion mbi alfabetin e Stambollit dhe Komisionin e Botimeve.

— Redaksia ZHURMA