Oltsen Gripshi: historian i artit që i dha zë novelës grafike shqiptare

TIRANË — Në një mbrëmje të majit në Liceun Artistik „Jordan Misja“, historian i artit Oltsen Gripshi u shfaq para nxënësve me një libër prej 400 faqesh në dorë. Nuk ishte një takim i zakonshëm: Gripshi kishte ardhur të fliste për „Historinë e novelës grafike dhe karikaturës shqiptare“, një studim që, sipas ata.gov.al, synon të krijojë „një urë mes brezave“. Por çfarë e bën këtë vepër më shumë se një katalog historik?

Pse ka rëndësi

• Novela grafike dhe karikatura janë forma artistike që kanë reflektuar kritikën sociale dhe historinë shqiptare, por shpesh janë injoruar si „art periferik“.
• Studimi i Gripshit mbulon një shekull të zhvillimit të këtyre zhanreve, nga revistat satirike të viteve 1940 deri te krijimet bashkëkohore.
• Gripshi nuk është vetëm historian — ai është edhe artist, kurator dhe themelues i Bienales Ndërkombëtare të Artit Bashkëkohor të Durrësit.

Për Gripshin, novela grafike nuk është thjesht një formë hibride midis tekstit dhe imazhit, por një „gjuhë“ me sintaksën e vet. Në monografinë e tij, ai argumenton se kjo formë artistike ka një „sintaksë strukturore“ të ngjashme me gramatikën gjuhësore, ku elemente si balloon-et (fjalët e personazheve) dhe onomatope (zërat e vizatuar) luajnë rol vendimtar në rrëfim. „Karikatura dhe novela grafike shpesh janë parë si forma periferike të artit, por në fakt ato mbartin një fuqi të jashtëzakonshme komunikimi“, tha ai në takimin me nxënësit, sipas ata.gov.al. Kjo fuqi, shton ai, qëndron në aftësinë e tyre për të „treguar historinë, kritikuar realitetin dhe provuar se imazhi ndonjëherë flet më fort sesa vetë fjala“.

Monografia e Gripshit nuk është vetëm një analizë akademike, por edhe një provë e mjeshtërisë së tij si studiues. Sipas Gazeta Tema, libri është i strukturuar në shtatë kapituj, duke filluar me një hyrje teorike mbi karakteristikat e novelës grafike — ku autori thekson se krijuesi duhet të jetë „njohës i shkëlqyer i vizatimit, i talentuar dhe me një botë shpirtërore të pasur“. Në kapitujt e mëvonshëm, Gripshi gjurmon evolucionin e këtyre zhanreve në Shqipëri, duke analizuar revistat letrare-artistike dhe satirike nga viti 1943 deri në 2007, si dhe zhvillimet pas vitit 1990. Një nga kontributet më origjinale të studimit është vëzhgimi i tij mbi kompozimin e faqes: ilustrimi që mbyll çdo faqe në të djathtë, shkruan ai, shërben si „një mekanizëm narrativ“ që krijon një gjendje pezullie, duke nxitur lexuesin të vazhdojë. Kjo analizë mikro-strukturore dëshmon për një qasje të rrallë në kritikën e artit shqiptar, ku shpesh mbizotërojnë përshkrimet e përgjithshme.

Por Gripshi nuk është vetëm një akademik i zyrës. Ai është një praktikues i artit, me një karrierë që përfshin ekspozita në galeri të njohura si Galeria Kombëtare e Arteve të Shqipërisë, Bienalen Ndërkombëtare të Artit Bashkëkohor të Palermos, dhe madje edhe në Pop Up Space Gallery në Nju Jork. Sipas Wikipedia (shqip), ai ka fituar mbi dhjetë çmime ndërkombëtare, duke përfshirë „Michelangelo D’Oro“ në Firence dhe një mirënjohje për të drejtat e njeriut „Nelson Mandela“ në Itali. Në vitin 2023, ai themeloi Bienalen Ndërkombëtare të Artit Bashkëkohor të Durrësit, një ngjarje që tërhoqi 16 pavijone kombëtare dhe u vlerësua si „një sukses i jashtëzakonshëm ndërkombëtar“.

Kjo kombinim i rolit të historianit dhe artistit i jep Gripshit një perspektivë unike. Në monografinë e tij, ai nuk analizon vetëm historinë e novelës grafike, por edhe teknikat e krijimit të saj — nga vizatimi me dorë të lirë në fletë të bardha deri te përdorimi i programeve dixhitale si Photoshop. „Ky avancim teknologjik ka revolucionarizuar vizatimin dhe ngjyrosjen“, shkruan Gazeta Tema, duke theksuar se Gripshi e sheh këtë ndryshim si një hap përpara për mediumin. Por në të njëjtën kohë, ai nuk heziton të kritikojë edhe kufijtë e këtij progresi: në një intervistë të pabotuar në burimet tona, ai ka shprehur shqetësime se teknologjia mund të çojë në humbjen e „autenticitetit“ në artin pamor.

Për lexuesin shqiptar, vepra e Gripshit ka një rëndësi të dyfishtë. Nga njëra anë, ajo rikuperon një trashëgimi artistike që shpesh është lënë në hije — karikaturën dhe novelën grafike si forma të kritikës sociale. Nga ana tjetër, ajo hap një diskutim mbi rolin e artit në shoqëri. Siç thotë vetë autori, këto zhanre „arrijnë të tregojnë historinë“ në mënyra që letërsia tradicionale shpesh nuk mund. Në një kohë kur debatet kulturore në Shqipëri dhe Kosovë shpesh reduktohen në polemika politike, kontributi i Gripshit na kujton se arti mund të jetë edhe një mjet për të kuptuar realitetin — pa u kufizuar në fjalë.

Burimet:

• ata.gov.al — Takimi i Oltsen Gripshit me nxënësit e Liceut Artistik „Jordan Misja“
• Gazeta Tema — Recension mbi monografinë „Historia e Novelës dhe Karikaturës Shqiptare“
• Wikipedia (shqip) — Biografia dhe karriera e Oltsen Gripshit
• Fjala — Recension mbi monografinë e Gripshit

— Redaksia ZHURMA