Pashallëku i Janinës

Ka një periudhë në historinë tonë në të cilën, pa shpallur kurrë pavarësi e pa ngritur asnjë flamur, shqiptarët mbajtën në dorë gjysmën jugore të Ballkanit. Kjo periudhë mban një emër qyteti — Janina — dhe një emër njeriu — Ali Pashë Tepelena. Pashallëku i Janinës, që zgjati përafërsisht nga viti 1788 deri më 1822, ishte njëri prej atyre dy shteteve gjysmë të pavarura shqiptare që lulëzuan në mbarim të shekullit të tetëmbëdhjetë, kur Stambolli ishte shumë i dobët për të sunduar e shumë krenar për ta pranuar.

Si lindi një shtet brenda një Perandorie

Për ta kuptuar Janinën duhet të kuptohet shthurja e Perandorisë. Pas shekujsh centralizimi, në shekullin e tetëmbëdhjetë Stambolli e humbi dorën mbi provincat. Në vend të valinjve që emëroheshin e shkarkoheshin sipas qejfit të Portës, dolën ajanët — zotër lokalë që mblidhnin taksat, mbanin ushtri vetjake dhe trashëgonin pushtetin nga babai te biri. Ky ishte tjetërsimi i thellë i administratës që, dy shekuj më parë, kishte qenë e timarit dhe e regjistrit osman. Mbi këtë tokë të çarë u ngritën dy dera shqiptare: Bushatllinjtë në veri, me qendër Pashallëkun e Shkodrës, dhe Aliu në jug, me qendër Janinën.

Aliu lindi rreth vitit 1740 në Tepelenë, nga një familje vendëse beglerësh shqiptarë. I ati, Veli beu, ishte zot i vogël i Tepelenës; e ëma, Hamkoja nga Këlcyra, ishte një grua e ashpër që, kur burri i vdiq, mori vetë në dorë çetën për të mos lënë familjen të shuhej. Aliu u rrit në botën e ashpër të maleve, ku ligji ishte besa dhe pushka. Nga ai botë doli njeriu që Lord Bajroni do ta quante "Napoleoni i Ballkanit".

Luani që mori Janinën

Më 1787 ose 1788 Aliu kapi qytetin e Janinës dhe u shpall sundimtar i sanxhakut — dhe që andej nuk u tund më për tridhjetë e katër vjet. Me përzierje dinakërie, dhune e durimi, ai zgjeroi sundimin mbi Epirin, Thesalinë perëndimore, pjesë të Maqedonisë greke të sotme dhe — nëpërmjet të birit Veli, që u bë pashë i Moresë — mbi Peloponez. Djemtë e tjerë, Myhtari e Salihu, mbanin krahina të tjera; familja kishte ndërtuar, në fakt, një principatë trashëgimore. Historia e tij vetjake është treguar gjerë e gjatë; këtu mjafton ta themi se Ali Pashë Tepelena ishte trupi e shpirti i këtij shteti.

Le të jemi të ndershëm, siç do të ishte Konica. Aliu nuk ishte një atdhetar në kuptimin që do t'i jepej fjalës nga Rilindja një shekull më vonë. Ai nuk luftoi për Shqipërinë; luftoi për Aliun. Ishte mizor, tradhtar kur i leverdiste, dhe gjaku i derdhur prej tij — nga grupimi i Çamërisë e deri te masakra e Suliotëve — rëndon mbi emrin e tij. Bajroni, që vizitoi oborrin e tij më 1809, e admiroi shkëlqimin dhe e quajti njëkohësisht "tiran pa mëshirë, fajtor për mizoritë më të tmerrshme". Të dyja janë të vërteta.

Një oborr dhe një administratë

Po Janina nuk ishte vetëm dhunë. Nën Aliun, qyteti u bë qendër tregtie, mjeshtërie e mësimi. Bajroni e përshkroi si qytet "superior në pasuri, hollësi dhe dije" ndaj çdo qyteti tjetër në jug. Aliu mbajti oborr ku vinin ambasadorë francezë, britanikë e rusë; manovroi mes Napoleonit dhe Anglisë sikur të ishte sovran i njohur. Ndërtoi rrugë, kala, ura; vendosi një rend që, sado i ashpër, e bëri jugun të qetë e të tregtueshëm.

Si shumë zotër shqiptarë të kohës, Aliu ishte i lidhur me bektashizmin — tarikatin tolerant që do të bëhej, më vonë, gati një urë mes besimeve te shqiptarët. Në oborrin e tij bashkëjetonin myslimanë e të krishterë, shqipja dhe greqishtja, sipas asaj bashkëjetese që ka qenë shenjë dalluese e shqiptarit. Pikërisht kjo botë shumëgjuhëshe, e qeverisur nga një shqiptar, do të bëhej djepi i paradoksit historik: drita kulturore që ndezi Aliu në Janinë ndihmoi, pa dashje, zgjimin kombëtar grek.

Rënia

Pavarësia de facto e Aliut nuk u njoh kurrë zyrtarisht nga Porta, dhe pikërisht kjo ishte vdekja e tij. Sulltan Mahmudi II, që ëndërronte ta ricentralizonte perandorinë e shthurur, e pa te Aliu pengesën kryesore. Më 1820 Sulltani ia hoqi titujt dhe e shpalli armik të perandorisë. Një ushtri prej rreth njëzet mijë vetash u nis kundër Janinës.

I braktisur nga bijtë dhe nga aleatët, plaku tetëdhjetëvjeçar u rrethua në kalanë e Janinës. Më 24 janar 1822 u vra. Koka iu dërgua Stambollit, ku u ekspozua para Portës së Lartë — fundi mësimor i çdo ajani që guxonte të ëndërronte më shumë seç i lejohej. Por ironia e historisë qe e hidhur për Stambollin: ndërsa ushtria osmane u shpenzua duke shkatërruar Janinën, shpërtheu kryengritja greke. Lëkundja që solli Aliu — dhe boshllëku që la rënia e tij — qe njëra prej shkaqeve që ndihmuan lindjen e shtetit grek.

Çfarë na mëson Janina

Pashallëku i Janinës është kapitulli ku duket qartë një e vërtetë e historisë sonë: gjatë katër shekujve nën osmanët, shqiptarët s'qenë kurrë vetëm subjekte. Kur perandoria u dobësua, qenë shqiptarët — në Janinë e në Shkodër — ata që mbushën boshllëkun e pushtetit, duke qeverisur troje më të mëdha se Shqipëria e sotme. Ishin shtete pa komb: Aliu sundoi si zot personal, jo si prijës i një populli të vetëdijshëm. Mësimi që Rilindja do ta nxirrte nga kjo ishte i hidhur dhe i thellë — se pa idenë kombëtare, edhe pushteti më i madh shqiptar shuhet me vdekjen e një njeriu të vetëm, dhe nga gjithë ai shkëlqim mbetet vetëm një kala mbi liqen dhe një emër në legjendë.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Ali Paşa Tepelenë" (biography).
• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012).
• K. E. Fleming, The Muslim Bonaparte: Diplomacy and Orientalism in Ali Pasha's Greece (Princeton University Press, 1999).
• Wikipedia, "Pashalik of Yanina" dhe "Ali Pasha of Ioannina" (për kronologjinë e territorin, kryqëzuar me burimet e mësipërme).

— Redaksia ZHURMA