Pavarësia e vitit 1912: shteti shqiptar lind në Vlorë

Ka data që nuk janë thjesht data: janë vija ndarëse mes asaj që ishim dhe asaj që u bëmë. Më 28 nëntor 1912, në një shtëpi të thjeshtë në Vlorë, një grusht burrash — tetëdhjetë e tre veta, të ardhur nga të katër anët e trojeve shqiptare — vendosën se gjysmë mijëvjeçari nën flamurin osman kishte marrë fund dhe se ky popull, i fundit ndër kombet e Ballkanit që ngrinte zërin, do të kishte më në fund një shtet të vetin. Nuk ishte një lindje e qetë. Ishte një lindje në mes të zjarrit.

Konteksti: një komb i rrethuar nga shpatat

Pavarësia nuk erdhi si dhuratë e fatit, por si akt i fundit dëshpërimi dhe largpamësie. Në vjeshtën e vitit 1912 kishte shpërthyer Lufta e Parë Ballkanike: Serbia, Mali i Zi, Bullgaria dhe Greqia ishin bashkuar për të rrëzuar Perandorinë Osmane dhe — kjo ishte e vërteta e hidhur — për të ndarë mes tyre trojet shqiptare. Ushtritë e tyre përparonin me shpejtësi në veri e në jug. Shkupi, Manastiri, Janina, qytetet me shumicë e me histori shqiptare, po binin njëri pas tjetrit nën pushtues të rinj. Rreziku nuk ishte më Stambolli i largët; rreziku ishte fqinji që trokiste te dera me bajonetë.

Pikërisht këtu qëndron largpamësia e themeluesve. Ata e kuptuan se po të mbetej Shqipëria thjesht një provincë osmane në shkatërrim, do të ndahej e tëra mes fitimtarëve ballkanikë, ashtu siç ishin ndarë tashmë vilajetet veriore. I vetmi argument që mund të dëgjonin Fuqitë e Mëdha ishte një shtet — jo një popull pa emër në hartë, por një subjekt politik me kufij, me qeveri, me flamur. Pavarësia ishte, para së gjithash, një strategji mbijetese.

Trashëgimia e gjatë e Rilindjes

Por do të ishte gabim ta shihnim 28 nëntorin si një vendim të çastit. Ai ishte kulmi i një pune brezash. Rrënjët e tij zbresin deri te Rilindja Kombëtare — lëvizja e gjysmës së dytë të shekullit XIX që ngriti shqiptarët nga rrethi fetar e fisnor drejt vetëdijes së një kombi të vetëm. Ishte Rilindja që krijoi alfabetin e njësuar, që hapi shkollën e parë shqipe në Korçë më 1887, që mblodhi kujtesën historike dhe e ktheu Skënderbeun nga emër lokal në simbol kombëtar.

Dhe ishte Rilindja që, më 1878, ngriti Lidhjen e Prizrenit — përgjigjen e parë të organizuar politike ndaj kërcënimit se Kongresi i Berlinit do t'i jepte trojet shqiptare Serbisë e Malit të Zi. Lidhja u shtyp, por mësimi mbeti: Evropa do të dëgjonte vetëm forcën dhe vetëm faktin e kryer. Tridhjetë e katër vjet më vonë, ai mësim do të mishërohej në Vlorë.

Dita në Vlorë

Burri që e bashkoi gjithçka ishte Ismail Qemali — diplomat me përvojë, ish-funksionar i lartë osman që e njihte nga brenda makinerinë perandorake dhe kancelaritë evropiane. Ai u kthye nga mërgimi, kaloi nëpër kryeqytetet e Fuqive të Mëdha për të matur terrenin, dhe arriti në Vlorë i bindur se nuk kishte më kohë për mëdyshje. Para Kuvendit të Vlorës ai parashtroi argumentin e thjeshtë e të pamëshirshëm: ose Shqipëria qeveris vetveten që sot, ose nesër s'do të ketë Shqipëri për të qeverisur.

Delegatët — tregtarë, parësi krahinash, klerikë myslimanë e të krishterë, intelektualë të Rilindjes — e pranuan njëzëri propozimin. Mbledhja u ndërpre dhe anëtarët e Kuvendit shkuan te shtëpia e Ismail Qemalit. Atje, në ballkon, u ngrit flamuri me shqiponjën dykrenare të Kastriotëve — i njëjti simbol nën të cilin Skënderbeu kishte luftuar pesë shekuj më parë. Lidhja mes të kaluarës heroike dhe lindjes së re ishte e qëllimshme: shteti i ri nuk shpikej nga hiçi, por kthehej te një trashëgimi e ndërprerë me dhunë.

Nga shpallja te shteti

Një shpallje pa institucione mbetet vetëm fjalë. Prandaj gjashtë ditë më vonë, më 4 dhjetor 1912, Kuvendi ngriti Qeverinë e Përkohshme të Vlorës — institucionin e parë të shtetit shqiptar. Ismail Qemali u bë kryeministër dhe njëkohësisht ministër i Punëve të Jashtme; Dom Nikoll Kaçorri, prift katolik, zëvendëskryeministër — vetë përbërja e qeverisë ishte një mesazh se shteti i ri qëndronte mbi ndarjet fetare. Pranë qeverisë funksiononte Pleqësia, një këshill i të moshuarve, si organ këshillimor.

Kjo qeveri e vogël, e rrethuar nga lufta dhe pa thuajse asnjë mjet, bëri punë themeltare: shpalli shqipen gjuhë zyrtare, nisi të hapte shkolla, vuri themelet e një sistemi gjyqësor sipas modelit evropian dhe — mbi të gjitha — njoftoi Fuqitë e Mëdha (Anglinë, Italinë, Austro-Hungarinë, Francën, Gjermaninë e Rusinë) se Shqipëria tashmë ekzistonte si subjekt ndërkombëtar.

Çmimi i lirisë: gëzimi i përgjysmuar

Konica do të na ndalonte këtu nga triumfalizmi i lehtë, dhe me të drejtë. Sepse historia që pasoi është njëkohësisht ngadhënjim dhe plagë. Shpallja e pavarësisë shpëtoi ekzistencën e shtetit shqiptar, por nuk shpëtoi tërësinë e kombit. Pak muaj më vonë, Konferenca e Londrës e vitit 1913 caktoi kufijtë e shtetit të ri duke lënë jashtë tij gati gjysmën e popullsisë shqiptare — Kosovën ia dhanë Serbisë, Çamërinë Greqisë, troje të tëra u copëtuan. Shqiponja u ngrit mbi ballkonin e Vlorës, por krahët e saj mbetën të prerë.

Ky është paradoksi që e bart populli shqiptar deri sot: dita më e madhe e historisë sonë moderne është edhe dita kur u vulos ndarja jonë. Pikërisht prandaj 28 nëntori nuk është thjesht festë — është detyrë e papërmbushur. Dhe pikërisht prandaj çdo përpjekje për ta paraqitur Shqipërinë si «shtet artificial» përplaset me faktet: një popull që i mban gjallë gjuhën, kujtesën dhe vetëdijen kombëtare nën pesë shekuj sundimi të huaj dhe që, në çastin e parë të mundshëm, ngre një shtet të vetin, nuk është shpikje e diplomatëve — është komb që rikujton veten.

Vlora e vitit 1912 mbetet, pra, akti themelues. Çdo gjë që erdhi pas — qeveritë, mbretërinë, republikat, betejat për Kosovën — buron prej atij ballkoni dhe atij flamuri. Aty lindi shteti. Bashkimi i plotë i kombit mbeti — dhe mbetet — vepra që duhet ende të kryhet.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, «Vlorë proclamation» dhe «Albanian League» (League of Prizren).
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zërat për Ismail Qemalin, Kuvendin e Vlorës dhe Qeverinë e Përkohshme.
• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967).
• Muzeu Historik Kombëtar, Tiranë — «Pavijoni i Pavarësisë (1912–1939)».

— Redaksia ZHURMA