Pjetër Bogdani: 'Çeta e profetëve' dhe proza e parë shqipe

Ka njerëz që lindin në një kohë të errët dhe e ndriçojnë atë jo me një gjest, por me një vepër të tërë. Pjetër Bogdani — peshkop, kryepeshkop, dijetar dhe kryengritës — ishte njëri prej tyre. Kur më 1685 doli në Padovë libri i tij Cuneus Prophetarum, që ai vetë e quante shqip Çeta e profetëve, gjuha shqipe fitoi diçka që s'e kishte pasur kurrë: një vepër të madhe, origjinale, në prozë — jo një përkthim meshe, por mendim i lindur shqip.

Nga Guri i Hasit në kolegjet e Romës

Bogdani lindi rreth vitit 1630 (burimet luhaten ndërmjet 1625 dhe 1630) në Gur të Hasit, afër Hasit, në një familje katolike të Kosovës që do t'i jepte Kishës dy kryepeshkopë. Xhaxhai i tij, Andrea Bogdani, ishte vetë kryepeshkop i Shkupit dhe njeri i shkronjave. Pjetri u shkollua fillimisht te françeskanët e Çiprovcit, në Bullgarinë e sotme veriperëndimore, pastaj në Kolegjin Ilirik të Loretos pranë Ankonës, dhe më në fund në Kolegjin e Propaganda Fides në Romë, ku doli doktor i filozofisë dhe i teologjisë.

Kjo është biografia e një elite intelektuale që rrallë e kujtojmë: prifti shqiptar i shekullit XVII nuk ishte një fshatar i shkolluar përciptas, por një europian i formuar mes Romës e Padovës, që njihte skolastikën, astronominë, gjeografinë dhe gjuhët klasike. Pikërisht prej kësaj formate lindi guximi i tij: të mendonte se gjuha e tij e nënës mund të mbante mbi shpinë një enciklopedi diturie.

'Çeta e profetëve': forma dhe pesha

Vepra u botua në Padovë më 1685, me ndihmën e kardinalit Gregorio Barbarigo, në dy pjesë me nga katër kapituj, të shtypura në dy shtylla paralele — njëra shqip (gegërishte), tjetra latinisht. Është një vëllim i madh, afër një mijë faqesh, i stolisur me gravura në bakër. Botimet e mëvonshme (1691 e 1702) e zëvendësuan latinishten me italishten dhe i hoqën emrin origjinal, duke e quajtur L'infallibile verità della cattolica fede — një cenzurë e butë që na kujton se sa i pavarur ishte mendimi i autorit.

Përmbajtja është teologjike, filozofike dhe shkencore njëkohësisht: krijimi i botës, profetët e Dhiatës së Vjetër, jeta e Krishtit, çështje astronomie e natyre. Por ajo që e bën të paharruar nuk është lënda fetare, e cila ishte e zakontë për kohën, por fakti që e gjithë kjo dituri u derdh shqip, me një prozë të rrjedhshme, të pasur, që krijonte fjalë e ndërtonte fjali aty ku gjuha ende s'kishte traditë të shkruar mendimi abstrakt.

Proza e parë — dhe vargu i parë

Para Bogdanit, letërsia shqipe ishte një varg përkthimesh fetare. Gjon Buzuku kishte dhënë librin e parë shqip, 'Mesharin' e vitit 1555; Pjetër Budi e Frang Bardhi kishin pasuruar gjuhën me lutësore, doktrina e me fjalorin e parë shqip. Të gjithë këta i përkasin letërsisë së vjetër gege, atij brezi shkrimtarësh veriorë që e shkruan shqipen kur perandoritë rreth saj e mohonin.

Bogdani është kulmi dhe mbyllja e kësaj epoke. Ai nuk përktheu: ai shkroi. Çeta e profetëve është proza e parë origjinale e madhe e gjuhës shqipe, dhe pikërisht prandaj e quajmë Bogdanin "babai i prozës shqiptare". Por ai ishte edhe poet: brenda veprës gjenden "Këngët e Sibilave", dhjetë vargje origjinale ku profeteshat pagane të lashtësisë flasin shqip për ardhjen e Mesisë — vargu i parë origjinal i shkruar në gjuhën tonë, jo përkthim e jo lutje e gatshme.

Gjuhëtar pa dashje, atdhetar me vetëdije

Konica do të kishte çmuar te Bogdani atë ndërthurje rrallë të gjetur: dijen europiane dhe krenarinë kombëtare pa zhurmë. Në parathënie Bogdani ankohej me dhembje për gjendjen e shqipes — "gjuha jonë, që mjerisht ka mbetur pa u lëruar" — dhe e quante shkrimin e saj një detyrë ndaj kombit. Ai shpiku terma, vendosi rregulla, u përpoq t'i jepte gegërishtes një trup letrar. Ishte, pra, edhe njëri prej etërve të heshtur të vetëdijes gjuhësore shqiptare, shekuj para Rilindjes.

Le të jemi të ndershëm, siç do të kërkonte vetë Konica: Bogdani shkroi për besimin katolik dhe e quajti veten herë "shqiptar", herë me emrat krahinorë të kohës — diçka që armiqtë e shqiptarëve sot e shtrembërojnë për t'i mohuar identitetin. Por kjo është anakronizëm i qëllimshëm. Në shekullin XVII identiteti shprehej me terma kishtarë e krahinorë; ndërgjegjja kombëtare moderne ende s'ishte formuar te asnjë popull i Ballkanit. Ajo që numëron është gjuha që zgjodhi: shqipen, me vetëdijen e plotë se po i shërbente "kombit tonë".

Kryengritësi që vdiq në Prishtinë

Më 1677 Bogdani pasoi të ungjin si kryepeshkop i Shkupit dhe administrator apostolik i Serbisë. Kur Lufta e Madhe Turke solli ushtritë austriake në Kosovë më 1689, ai nuk mbeti dijetar në dhomë: organizoi rezistencën katolike, mblodhi disa mijëra vullnetarë shqiptarë — myslimanë e të krishterë bashkë — dhe i çoi krah trupave habsburgase. Ishte një ëndërr çlirimi që do të dështonte; murtaja e kapi në Prishtinë, ku vdiq në dhjetor të vitit 1689 dhe u varros në kishën e qytetit, të cilën osmanët më vonë e fëlliqën duke ia nxjerrë eshtrat.

Kështu mbaroi jeta e njeriut që i dha shqipes prozën e saj të parë. Ai bashkoi në një figurë të vetme tri gjëra që rrallë takohen: dijetarin europian, bariun shpirtëror dhe ushtarin e lirisë. Çeta e profetëve mbetet vepra e tij e amshueshme — dëshmi se shqipja, kur i besohet një mendjeje të madhe, mund të mbajë mbi vete gjithë diturinë e një epoke.

Burimet:

• Robert Elsie, History of Albanian Literature (East European Monographs / Columbia University Press, 1995) — kapitulli mbi letërsinë e hershme katolike dhe Bogdanin.
• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005).
• "Pjetër Bogdani" dhe "Cuneus Prophetarum", Encyclopædia / Wikipedia (English), përmbledhje biografike dhe bibliografike e verifikuar.
• Albanianliterature.net (Robert Elsie), faqet mbi Pjetër Bogdanin dhe poezinë e tij ("Songs of the Sibyls").

— Redaksia ZHURMA