Princ Vidi dhe principata e shkurtër e 1914-ës

Më 7 mars 1914, një luftanije austro-hungareze hodhi spirancën para Durrësit, dhe nga bordi i saj zbriti një princ gjerman që pak shqiptarë e kishin parë ndonjëherë dhe asnjë nuk e kishte zgjedhur. Quhej Wilhelm zu Wied — Vidi, siç do ta thërriste populli — kapiten i ushtrisë prusiane, nip i mbretëreshës së Rumanisë, dhe tashmë, me dekret të Fuqive të Mëdha, Mbret i Shqiptarëve. Sundimi i tij do të zgjaste gjashtë muaj. Kur iku, më 3 shtator të po atij viti, vendi mbeti pa kokë, i copëtuar nga kryengritjet, dhe Evropa kishte hyrë në luftën që do të rishkruante hartën e botës. Principata e Vidit është historia e një froni të ndërtuar jashtë trupit të kombit — dhe e arsyeve pse trupi nuk e pranoi.

Një princ i porositur nga Evropa

Shqipëria kishte lindur si shtet me shpalljen e Pavarësisë në Vlorë më 28 nëntor 1912 dhe me Qeverinë e Përkohshme të Ismail Qemalit. Por forma e këtij shteti nuk u vendos në Vlorë; u vendos në Konferencën e Londrës, ku ambasadorët e gjashtë Fuqive të Mëdha — Austro-Hungaria, Italia, Gjermania, Britania, Franca e Rusia — vizatonin kufijtë dhe caktonin fatin e popujve të Ballkanit pa i pyetur. Vendimi i tyre për Shqipërinë ishte një kompromis tipik diplomatik: një principatë autonome, neutrale, e garantuar nga Fuqitë, e drejtuar nga një princ i krishterë e i huaj që të mos i përkiste asnjërit prej blloqeve rivale.

Pas shumë emrash të hedhur e të tërhequr, zgjedhja ra mbi Wilhelm zu Wied-in, të propozuar nga Austro-Hungaria dhe Italia — dy fuqitë me interesa më të drejtpërdrejta në bregdetin shqiptar. Vidi hezitoi gjatë, kërkoi garanci financiare e ushtarake, dhe e pranoi ofertën përfundimisht në nëntor 1913. Më 21 shkurt 1914, një delegacion parësh shqiptarë i udhëhequr nga Esat Pasha Toptani shkoi në kështjellën e tij në Gjermani për t'i dorëzuar formalisht kurorën. Ishte një ceremoni e bukur dhe një gënjeshtër e dukshme: parësia që ofronte fronin nuk e përfaqësonte vendin, dhe princi që e pranonte nuk e njihte.

Gjashtë muaj në Durrës

Vidi e bëri Durrësin kryeqytet dhe u përpoq të mbretëronte. Por pushteti i vërtetë nuk ishte në duart e tij. Administrata e shtetit të ri ishte nën Komisionin Ndërkombëtar të Kontrollit, të ngritur me vendim të Fuqive më 1913, dhe rendi mbahej nga Xhandarmëria Ndërkombëtare e komanduar nga oficerë holandezë. Princi nuk fliste shqip, nuk e njihte vendin, nuk kishte as thesar të vetin as ushtri besnike. Të dhjetë milionët frangë që i ishin premtuar mezi mbërritën, dhe arka e shtetit ishte bosh.

Mbi të gjitha, Vidi u gjet i kapur midis ambicieve që e rrethonin. Më e rrezikshmja ishte ajo e Esat Pashë Toptanit — pikërisht njeriut që i kishte sjellë kurorën. Toptani, zot feudal i fushës së Tiranës dhe ministër i Brendshëm e i Luftës, kishte ndërtuar një forcë të armatosur personale dhe synonte vetë fronin, i mbështetur fshehtas nga Italia, që e shihte Vidin tepër austrofil. Më 19 maj 1914, kur Toptani nuk pranoi t'i dorëzonte armët, forcat nën oficerin holandez Sluys rrethuan e gjuajtën me topa shtëpinë e tij në Durrës dhe e detyruan të dorëzohej. Vidi nuk e gjykoi para gjyqit ushtarak; e dëboi në Bari të Italisë. Por sa e hoqi qafe njërin rrezik, atje shpërtheu një tjetër, shumë më i thellë.

Kryengritja që e mori frymën

Në Shqipërinë e Mesme — në Shijak, Kavajë e Tiranë — shpërtheu kryengritja e fshatarëve, e udhëhequr nga Haxhi Qamili, Musa Qazimi, Arif Hiqmeti e Mustafa Ndroqi. Ishte një lëvizje fshatarësh myslimanë, e ushqyer nga varfëria, nga propaganda osmane dhe nga hidhërimi ndaj një mbreti të krishterë e të huaj të vendosur nga "gjaurët" e Evropës. Kryengritësit kërkonin rikthimin nën Perandorinë Osmane ose një sundimtar mysliman, rivendosjen e sheriatit, dhe — me dhimbje të madhe për kombin — heqjen e flamurit kombëtar dhe zëvendësimin e tij me atë osman.

Këtu qëndron tragjedia e dyfishtë e momentit, dhe Konica nuk do ta zbuste: principata e Vidit ishte njëkohësisht një imponim i Evropës dhe një objekt i urrejtjes së një pjese të popullit jo për arsye kombëtare, por kundër-kombëtare. Ata që ngritën armët kundër mbretit të huaj nuk ngritën flamurin shqiptar — ata kërkonin të kthenin perandorinë që sapo ishte mundur. Kryengritja korri sukses ushtarak: rebelët morën Lushnjën dhe, më 1 shtator, Vlorën. Dy ditë më vonë, i rrethuar në Durrës nga revolta, i braktisur nga financat dhe i tradhtuar nga intrigat italiane, princi i pashpresë u ngjit në një anije italiane.

Largimi dhe trashëgimia

Më 3 shtator 1914 Vidi u largua nga Shqipëria pa abdikuar zyrtarisht, për të mos u kthyer kurrë. Sundimi i tij kishte zgjatur saktësisht gjashtë muaj. Më vonë do të shkruante se, pa mbështetjen e Gjermanisë e të Austro-Hungarisë, me një grusht shqiptarësh keq të armatosur, nuk kishte pasur asnjë shans përballë serbëve, malazezve dhe topave të flotës italiane. Kishte të drejtë në llogarinë ushtarake — por harronte se froni i tij kurrë nuk kishte qenë ndërtuar mbi besnikërinë e një populli, por mbi nënshkrimet e gjashtë ambasadorëve.

Largimi i tij e zhyti vendin në kaos. Lufta e Madhe sapo kishte shpërthyer, dhe Shqipëria u bë fushëbetejë e copë preje e ushtrive të huaja — italiane, austriake, serbe, franceze, greke. Rendi do të rikthehej vetëm gjashtë vjet më vonë, me Kongresin e Lushnjës më 1920, i cili e mbërtheu sërish shtetin dhe e pohoi vendin si subjekt të vetin, jo si dhuratë të Evropës.

Principata e Vidit mbetet mësimi më i ashpër i shtetformimit shqiptar: një fron i dhuruar nga jashtë nuk i mbijeton armiqve të brendshëm, dhe një komb nuk ndërtohet me dekret ambasadorësh. Gjysmë shekulli më vonë, kur thuhej se Shqipëria ishte "shtet artificial", kjo episodë vërtetonte të kundërtën — shtetit artificial ia imponuan mbretin e huaj; vendi e refuzoi. Vidi qe një princ pa popull. Por populli, edhe pa princ, mbeti shqiptar.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zërat "Wied, Wilhelm zu" dhe "Toptani, Esad Pasha".
• Encyclopaedia Britannica, "Albania: Independence and the Principality" dhe "William, prince of Albania".
• 1914-1918-Online: International Encyclopedia of the First World War, "Wied, Wilhelm, Prinz zu".
• Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Historia e Popullit Shqiptar, vëll. III (periudha 1912–1939).

— Redaksia ZHURMA