Qeveria e Përkohshme e Vlorës

Më 28 nëntor 1912, kur flamuri u ngrit mbi Vlorë, Shqipëria fitoi një emër por jo një shtet. Emri kërkonte trup: ministra, vula, telegraf, një arkë dhe një ushtar a dy që t'i jepnin formë ligjit. Atë trup ia dha Kuvendi i Vlorës gjashtë ditë më vonë, kur, më 4 dhjetor 1912, formoi Qeverinë e Përkohshme — kabineti i parë në historinë e re të kombit, i lindur jo nga rehatia e fitores por nga zhgënjimi i një lufte që po e copëtonte vendin ndërsa ai sapo po e shpallte veten.

Një kabinet prej të paktëve

Në krye qëndronte Ismail Qemali, kryeministër dhe njëkohësisht ministër i Punëve të Jashtme — sepse për një shtet që ende nuk dihej a do të mbijetonte, diplomacia ishte gjithçka. Rreth tij u mblodh një kabinet i vogël, i përzgjedhur me kujdesin e njeriut që e di se nuk ka ushtri për të mbuluar gabimet. Nikoll Kaçorri, prift katolik, dhe Prenk Bib Doda, kryetari i Mirditës, u bënë zëvendëskryeministra — një ekuilibër i qëllimshëm fesh e krahinash. Petro Poga mori Drejtësinë, Myfid Libohova Brendshmen, Abdi Toptani Financat, Luigj Gurakuqi Arsimin, Mid'hat Frashëri Botën (Punët e Jashtme në kuptimin e brendshëm), Lef Nosi Postën e Telegrafin. Tetë a nëntë burra, shumica të shkolluar jashtë, disa prej tyre arkitektë të vetë Rilindjes Kombëtare që e kishte bërë të mundur këtë çast.

Konica do ta kishte vënë re menjëherë ironinë: ky ishte një kabinet ministrash pa ministri. Nuk kishte pallate, nuk kishte aparat shtetëror të trashëguar, nuk kishte madje as një hartë të sigurt të vendit që pretendonte ta qeveriste. Kishte vetëm vendosmërinë e disa burrave dhe një popull që e dëgjonte fjalën "Shqipëri" sikur ta kishte dëgjuar gjithmonë.

Pleqësia: senati i një republike të paqenë

Krahas qeverisë, Kuvendi ngriti edhe një organ të dytë — Pleqësinë, një këshill prej tetëmbëdhjetë vetash me rol këshillimor, të kryesuar nga myftiu Vehbi Dibra. Ishte një përpjekje për të ndarë pushtetin ekzekutiv nga ai përfaqësues, embrioni i një parlamentarizmi që Shqipëria do ta përsoste vetëm pas Kongresit të Lushnjës tetë vjet më vonë. Në mbledhjet e para u debatua gjatë se ç'do të ishte në fakt Pleqësia: senat, këshill shteti apo thjesht një trup pleqsh? Pyetja vetë tregon pjekurinë e atyre burrave — ata nuk po improvizonin një diktaturë rrethanash, po kërkonin të ndërtonin institucione.

Të qeverisësh një vend pa kufij

Detyra ishte e pamundur. Ndërsa kabineti mblidhej në Vlorë, ushtritë serbe, malazeze e greke pushtonin troje shqiptare nga veriu në jug. Qeveria e Përkohshme kontrollonte realisht vetëm një rrip të ngushtë rreth Vlorës; pjesa tjetër e vendit ishte fushëbetejë e Luftës së Parë Ballkanike. Ministria e Jashtme e Ismail Qemalit punonte ditë e natë për të bindur Konferencën e Londrës se Shqipëria ekzistonte dhe meritonte të mbijetonte — një betejë që do të humbiste gjysmën e kombit, me Kosovën, Çamërinë e treva të tjera të lëna jashtë kufirit nga Protokolli i Firencës.

Brenda atij rripi të vogël, qeveria bëri çudira modeste: nxori vula e pulla poste, organizoi gjykata, hapi shkollat e para shtetërore në gjuhën shqipe — duke ngritur mbi themelet e Mësonjëtores së Korçës idenë e një arsimi kombëtar, mblodhi taksa aty ku mundi dhe mbajti rendin me një xhandarmëri të improvizuar. Për një shtet që s'kishte ekzistuar gjashtë muaj më parë, ishte një arritje që meriton më shumë nderim sesa i jepet zakonisht.

Rivaliteti që e brejti nga brenda

Por autoriteti i Vlorës nuk ishte i pakontestuar. Në Shqipërinë e Mesme ngriti kokën Esat Pasha Toptani, i cili — pasi pranoi për një kohë postin e ministrit të Brendshëm — krijoi më vonë qeverinë e vet rivale në Durrës, duke e ndarë de fakto vendin pikërisht në çastin kur uniteti ishte gjithçka. Ambicia personale e Esatit, që do të mbetet një nga plagët e mëdha të historisë sonë moderne, tregoi se rreziku për shtetin e ri vinte po aq nga brenda sa nga jashtë.

Dorëheqja dhe trashëgimia

Fundi erdhi shpejt. Pasi Fuqitë e Mëdha vendosën më 1913 t'i japin Shqipërisë një princ të huaj, qeveria e Vlorës u bë e përkohshme jo vetëm nga emri por edhe nga fati. Më 7 janar 1914, Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit — i ngritur nga Fuqitë për të mbikëqyrur administratën deri në ardhjen e princit — arrestoi pjesëtarët e një komploti të udhëhequr nga majori Beqir Grebeneja. Hetimi preku pozitën e vetë qeverisë, dhe më 22 janar 1914 Ismail Qemali dha dorëheqjen, duke ia dorëzuar pushtetin Komisionit. Pak javë më pas do të mbërrinte princ Vilhelm Vidi dhe do të niste principata e shkurtër e 1914-ës.

Trembëdhjetë muaj e gjysmë zgjati Qeveria e Përkohshme e Vlorës — një kohë e shkurtër për një jetë njeriu, por e gjatë sa një epokë për një komb. Ajo nuk e shpëtoi gjysmën e trojeve, nuk e mbrojti dot pavarësinë e plotë, nuk i mbijetoi as vitit të parë. E megjithatë, ajo provoi diçka që asnjë armik nuk mundi më ta zhbënte: se shqiptarët dinin të qeverisnin veten. Çdo qeveri shqiptare që erdhi më pas — nga Lushnja te Republika, te Mbretëria e te shteti i sotëm — qeveris mbi themelin që u hodh në atë qytet bregdetar, në dhjetor të një viti të errët, nga një grusht burrash që guxuan të kishin ministra para se të kishin shtet.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania dhe The London Conference and the Albanian Question (1912–1914), books.elsie.de
• Encyclopædia Britannica, "Ismail Qemal" dhe "Albania: Independence"
• "Provisional Government of Albania" dhe "International Control Commission (Albania)", Wikipedia (me referencat akademike përkatëse)
• RTSH, "Provisional Government of Vlorë: The First Institution of the Albanian State"
• "The Policy of the Provisional Government of Vlora between December 1912 and April 1913" (academia.edu)

— Redaksia ZHURMA