Rezistenca antifashiste shqiptare

Asnjë popull i vogël nuk e mat madhështinë e vet me ato çaste kur historia e vendos para një zgjedhjeje pa lehtësira. Shqiptarëve ua solli këtë çast Lufta e Dytë Botërore: i pushtuar nga Italia fashiste më 7 prill 1939, vendi mund të kishte rrëshqitur ngadalë në heshtje e nënshtrim. Nuk rrëshqiti. Ajo që lindi mes maleve, nga viti 1942 e tutje, ishte një rezistencë e armatosur që do ta nxirrte Shqipërinë nga lufta me kokën lart — dhe, njëkohësisht, me një plagë të brendshme që do ta përcillte për gjysmë shekulli.

Nga ngashënjimi i parë te organizimi

Rezistenca nuk filloi e organizuar; filloi si refuzim. Çeta të vogla, gjakderdhje malësorësh, ndonjë atentat në Tiranë — gjithçka e shpërndarë, pa qendër. Kthesa erdhi më 16 shtator 1942, në fshatin Pezë afër Tiranës, në shtëpinë e Myslym Pezës. Aty, njëzet delegatë nga krahina, fe e bindje të ndryshme themeluan Lëvizjen Nacionalçlirimtare (LANÇ) dhe vunë gurin e parë të këshillave nacionalçlirimtare si pushtet i ardhshëm popullor. Në Këshillin e Përgjithshëm hynë komunistë si Enver Hoxha dhe Mustafa Gjinishi, por edhe nacionalistë të mirënjohur si Abaz Kupi, vetë Myslym Peza dhe Baba Faja Martaneshi. Konferenca e Pezës ka një vlerë që historia e mirëfilltë nuk duhet ta zbukurojë e as ta zvogëlojë: ajo i dha kryengritjes shtyllë kurrizore.

Pak muaj më vonë, në vjeshtë, lindi edhe forca tjetër e madhe e rezistencës — Balli Kombëtar, lëvizje nacionaliste, antikomuniste, që mblidhte rreth vetes njerëz të çetave malore dhe intelektualë me program kombëtar. Për një çast të shkurtër, dukej se të dyja krahët e rezistencës mund të ecnin krah për krah.

Mukja: shpresa që zgjati një muaj

Ai çast erdhi më 1–3 gusht 1943, në Mukje afër Krujës. Aty përfaqësuesit e Ballit Kombëtar dhe të LANÇ-it nënshkruan një marrëveshje për të luftuar bashkë pushtuesin dhe për të ngritur një Komitet të Shpëtimit Kombëtar. Por mbi tryezë qëndronte çështja që do t'i ndante përjetë: Kosova. Balli kërkonte që lufta të bëhej edhe për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë; komunistët, nën direktivat e të dërguarve jugosllavë, e quanin këtë çështje që duhej zgjidhur "pas luftës". Marrëveshja zgjati një muaj. Komunistët e prishën — sepse u jepte ballistëve pushtet të barabartë dhe sepse parashikonte bashkimin kombëtar që Beogradi nuk e duronte dot.

Këtu nis tragjedia e dyfishtë e atyre viteve. Sapo ra Italia, në shtator 1943, dhe Gjermania nazifashiste e zuri vendin me forcë, Balli Kombëtar zgjodhi bashkëpunimin me pushtuesin e ri gjerman, ndërsa partizanët e LANÇ-it vijuan luftën krah partizanëve jugosllavë e Aleatëve. Nga rezistencë kundër armikut të jashtëm, lufta u shndërrua pjesërisht në luftë vëllavrasëse — atë që historia e quan me të drejtë luftë civile. Konica do ta kishte quajtur me emrin e vërtetë: fatkeqësia jonë e përjetshme që e kthejmë energjinë e djemve tanë kundër njëri-tjetrit pikërisht atëherë kur armiku është te dera.

Dimri i 1943-1944 dhe çlirimi

Gjermanët nuk u mjaftuan me një qeveri "neutrale" në Tiranë. Në dimrin 1943–1944 nisën një ofensivë të madhe për të siguruar jugun e vendit dhe për të thyer rezistencën partizane. Ishte stinë e ftohtë, e uritur dhe e përgjakshme; çetat u tërhoqën në male, por nuk u shkëputën. Më 24 maj 1944, ndërsa fitoret ushtarake e kishin dobësuar praninë naziste, 188 delegatë u mblodhën në Kongresin e Përmetit dhe ngritën Komitetin Antifashist Nacionalçlirimtar si qeveri e përkohshme, me Enver Hoxhën në krye dhe nacionalistin Myslym Peza nënkryetar. Më 29 nëntor 1944 partizanët shqiptarë çliruan plotësisht vendin nga pushtimi gjerman — pa ndihmën e një ushtrie të huaj çlirimtare në tokën e tyre, gjë që pak popuj të Europës mund ta thonë.

Besa që ngriti një popull mbi epokën

Ka një faqe të kësaj lufte ku shqiptarët, pa dallim feje a partie, qëndrojnë mbi gjithë Europën e asaj kohe. Ndërkohë që kontinenti dorëzonte hebrenjtë e vet në trenat e vdekjes, Shqipëria i mbrojti. Pothuajse të gjithë hebrenjtë brenda kufijve shqiptarë — vendas dhe refugjatë, rreth dy mijë veta — u shpëtuan; familjet myslimane, katolike e ortodokse i fshehën nëpër fshatra malore dhe i kaluan drejt bregut. Kur gjermanët kërkuan listat e hebrenjve të Vlorës, autoritetet shqiptare refuzuan; kur deshën t'i arrestonin, partizanët u treguan se fshati ishte nën kontrollin e tyre. Shqipëria doli nga lufta me më shumë hebrenj se sa kishte në fillim — i vetmi vend i Europës së pushtuar për të cilin kjo është e vërtetë. Arsyeja nuk ishte ideologjia, por besa: ligji i lashtë malësor që e bën mikun të paprekshëm edhe me armë në derë. Ja ku qëndron krenaria jonë e vërtetë, jo në parulla.

Bilanci i ndershëm

Rezistenca antifashiste shqiptare ishte fitore e vërtetë: një popull i vogël që e çliroi veten. Por ndershmëria intelektuale, ajo e Diellit dhe e Konicës, kërkon të thuhet edhe pjesa tjetër. Çlirimi i nëntorit 1944 nuk i hapi rrugë lirisë, por marrjes së pushtetit nga një grup i vetëm. Lufta e brendshme nuk ishte vetëm dramë vëllavrasëse; ajo ishte edhe mënyra me të cilën fituesi spastroi kundërshtarin. Heroizmi i partizanit në mal dhe besa e fshatarit ndaj hebreut janë trashëgimia e pastër e këtyre viteve. Diktatura që pasoi është borxhi i tyre i errët. Të dyja janë tonat, dhe një popull i rritur i mban të dyja në kujtesë pa i ngatërruar.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zëra mbi LANÇ, Konferencën e Pezës dhe Marrëveshjen e Mukjes.
• Encyclopædia Britannica, zëri "Albania: World War II" dhe "Enver Hoxha".
• Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945 (Hurst & Co.).
• Yad Vashem dhe EHRI Project, dokumentim mbi shpëtimin e hebrenjve në Shqipëri dhe kodin e besës.

— Redaksia ZHURMA