Gratë luftëtare në historinë shqiptare

Historia shqiptare zakonisht na vjen e shkruar me emra burrash: kapedanë, pashallarë, kaçakë, kryengritës. Por kush e lexon me kujdes kronikën e gjatë të qëndresës sonë, e gjen aty, herë në plan të parë e herë të fshehur prapa legjendës, një varg grash që rrokën pushkën jo si përjashtim folklorik, por si pjesë e natyrshme e një shoqërie ku mbijetesa ishte detyrë e të gjithëve. Gruaja luftëtare shqiptare nuk është trill romantik i Rilindjes; ajo ka rrënjë në vendin e gruas në traditën shqiptare dhe në kushtet e ashpra të një populli kufitar, ku malet u kërkonin njerëzve të tyre çdo dorë të aftë për armë.

Zonjat e shtëpisë Kastrioti

Në shekullin XV, në kohën e Gjergj Kastriotit Skënderbeut, gratë e fisit nuk qëndruan jashtë betejës. Mamica Kastrioti, motra e Skënderbeut, drejtonte kështjellën e Petrelës dhe mban emrin si një nga zonjat që morën pjesë në mbrojtjen e trojeve kundër osmanëve; martesa e saj e vitit 1445 me Karl Muzakë Topinë u kremtua si ngjarje shtetërore e Arbërit. Po ashtu Donika Kastrioti — e bija e Gjergj Arianitit, e martuar me Skënderbeun në 1451 — bart në vetvete fatin e dyfishtë të gruas fisnike shqiptare: zonjë e Krujës në kohë lufte dhe, më pas, ruajtëse e fisnikërisë sonë në mërgim, ku vdiq në Valencia të Spanjës. Te këto figura nis një vijë e gjatë: gruaja jo si spektatore e luftës, por si bartëse e shtetit, e gjakut e e kujtesës.

Nora e Kelmendit: legjenda që mbron një të vërtetë

Shekulli XVII na lë një figurë në kufi mes historisë dhe mitit: Nora e Kelmendit, "Helena e Shqipërisë", të cilën rrëfimet popullore e quajnë luftëtaren më të madhe të maleve. Sipas legjendës, e rritur si djalë e stërvitur në armë, ajo qëndroi në krye të qëndresës kundër ushtrisë osmane gjatë përplasjeve të Kelmendit me Portën rreth viteve 1638–1639 — një konflikt që, ndryshe nga personazhi, është ngjarje historike e dokumentuar. Edhe nëse Nora është figurë gjysmë-legjendare, ajo nuk është rastësi: populli i maleve i dha fytyrë gruaje qëndresës së vet, sepse e njihte mirë atë fytyrë. Legjenda këtu nuk gënjen; ajo ruan një kujtesë.

Burrnesha: kur Kanuni i hapte gruas vendin e burrit

Mënyra më e thellë, e tradita më shqiptare e gruas-luftëtare, nuk lind nga romantizmi por nga Kanuni i Lekë Dukagjinit. Aty ku gjakmarrja e luftërat i linin shtëpitë pa trashëgimtar mashkull, e drejta zakonore lejonte gruan të betohej për virgjëri të përjetshme dhe të merrte vendin, rrobat dhe nderin e burrit — burrnesha. Nuk ishte kapriço gjinore as kërkim lirie individuale në kuptimin modern; ishte zgjidhje e ftohtë e një shoqërie që nuk donte ta linte një derë të mbyllej. Burrnesha mbante pushkën, ulej në kuvend, mbronte nderin e familjes. Pikërisht ky institucion na ndihmon të kuptojmë pse, kur erdhi koha e kryengritjeve të mëdha, gruaja shqiptare e gjeti pushkën në dorë pa habi.

Tringë Smajli, "Zhana e Arkut" e Malësisë

Më 1911, kur Malësia u ngrit kundër Perandorisë Osmane, bota perëndimore zbuloi një emër: Tringë Smajl Martini (1880–1917), nga fisi katolik i Grudës. Kur i ati u zhduk nga osmanët dhe vëllezërit i ranë në luftë, Tringa u bë burrneshë, veshi rrobat e burrit dhe zuri vendin e të vetëve në ballë të kryengritjes. *The New York Times* e quajti atë "Zhana e Arkut shqiptare" — i njëjti epitet që do t'i jepej më vonë edhe një tjetre. Historia e Tringës lidh dy fije: traditën e burrneshës dhe valën e madhe të qëndresës që do të çonte drejt Pavarësisë së vitit 1912.

Shote Galica: lulja e Drenicës mbi pushkë

Figura më e plotë e gruas-luftëtare shqiptare të kohëve të reja mbetet Shote Galica — Qerime Halil Radisheva (1895–1927), nga Drenica e Kosovës. E martuar me Azem Galicën në 1915, ajo nuk qëndroi pas tij, por hyri vetë në radhët e lëvizjes kaçake që luftonte sundimin serb mbi Kosovën pas 1913-s. Pas vdekjes së Azemit në korrik 1925, Shotja mori vetë drejtimin e çetës dhe vazhdoi luftën krah Bajram Currit nëpër Has e Lumë. Mbi dyzet përballje dhe dymbëdhjetë vjet luftë e bënë atë simbolin më të njohur të çiftit të kaçakëve — historinë e plotë të të cilëve e rrëfen faqja Azem dhe Shote Galica. Vdiq e sfilitur dhe e varfër në Fushë-Krujë, më 1 korrik 1927. Po edhe asaj shtypi i huaj i ngjiti emrin "Zhana e Arkut shqiptare" — provë se Evropa e pa atë që ne shpesh harrojmë.

Gjashtë mijë gra në malet e Luftës

Në Luftën e Dytë Botërore, gruaja shqiptare hyri në qëndresë jo më si përjashtim, por në masë: rreth gjashtë mijë gra u bashkuan me radhët partizane. Disa u bënë emra që s'shlyhen: Liri Gero (1926–1944), që në një natë të vetme të shtatorit 1943 u fut në çetë bashkë me dhjetëra vajza të tjera nga Fieri dhe ra në luftë me nazistët; Bule Naipi dhe Persefoni Kokëdhima, dy vajzat e reja të varura në Gjirokastër në 1944, sot të gdhendura në një monument. Këto gra nuk i përkasin më botës së Kanunit; ato dolën nga shkollat e qytetet, me ide moderne — por dora që rroku pushkën ishte e njëjta dorë e gjatë e historisë sonë. Mes tyre janë edhe figura tragjike si Liri Gega, e para grua në byronë politike e më pas e ekzekutuar nga regjimi që ndihmoi të lindte.

Një fije që nuk këputet

Nga Mamica te Tringa, nga Nora e legjendës te Shotja e historisë, gruaja luftëtare shqiptare nuk është dekor i një tregimi burrash. Ajo është dëshmi se qëndresa e këtij populli u mbajt mbi dy supe, jo mbi një. T'i lexosh këto gra si kuriozitete folklorike do të ishte padrejtësi; ato i përkasin radhës së plotë të figurave që e bënë kombin — me të njëjtën pushkë, të njëjtin mal dhe të njëjtën kokëfortësi që nuk u përkul.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (zërat "Shote Galica", "Tringë Smajli", "Kastrioti")
• Encyclopædia Britannica — zëra mbi Skanderbeun dhe familjen Kastrioti
• Antonia Young, Women Who Become Men: Albanian Sworn Virgins (mbi burrneshat dhe Kanunin)
• Wikipedia (anglisht), zërat: Shote Galica, Tringe Smajli, Mamica Kastrioti, Nora of Kelmendi, Liri Gero — me referencat e tyre të verifikuara
• Visit-Gjirokastra.com — "Partisan Heroines" (Bule Naipi, Persefoni Kokëdhima)

— Redaksia ZHURMA