Shqipëria në Luftën e Dytë Botërore

Pak epoka e kanë ngjeshur fatin e një kombi në aq pak vjet sa Lufta e Dytë Botërore e ngjeshi fatin e shqiptarëve. Mes 7 prillit 1939, kur çizmja fashiste shkeli Durrësin, dhe 29 nëntorit 1944, kur partizani i fundit gjerman u dëbua nga toka shqiptare, hyjnë vetëm pesë vjet. Por në ato pesë vjet u rrëzua një mbretëri, u rikrijua për pak kohë harta e një Shqipërie të Madhe, u ndez një rezistencë e dyfishtë — kundër pushtuesit dhe brenda vetes — dhe u përgatit, në heshtje, ardhja e diktaturës më të gjatë e më të egër që njohu Evropa juglindore. Kush kërkon të kuptojë Shqipërinë e shekullit XX duhet të nisë këtu.

Nga mbretëria te protektorati

Më 7 prill 1939, të Premten e Madhe, ushtria italiane nën gjeneralin Alfredo Guzzoni — rreth dyzet mijë veta — zbarkoi në brigjet shqiptare. Kundër saj u ngrit një rezistencë e pakët, e papërgatitur dhe e tradhtuar nga lart; brenda një jave gjithçka kishte mbaruar. Mbreti Zog, që pak vjet më parë e kishte ndërtuar autoritetin e tij mbi Mbretërinë Shqiptare të vitit 1928, refuzoi paratë që Roma i ofroi në këmbim të dorëzimit dhe mori rrugën e mërgimit bashkë me mbretëreshën Geraldinë dhe djalin foshnjë, Leka. Nuk u kthye më kurrë. Italia fashiste e shpalli Shqipërinë protektorat nën kurorën e Viktor Emanuelit III; kuvendi i kukullave i ofroi mbretit italian një kurorë të dytë. Hollësitë e atij prilli të zi i kemi rrëfyer veçmas te pushtimi italian i 7 prillit 1939.

Iluzioni i Shqipërisë së Madhe

Pushtimi solli, paradoksalisht, një ëndërr të vjetër kombëtare të mbështjellë me letrën e armikut. Pas copëtimit të Jugosllavisë në pranverën e 1941-shit, fashizmi italian i bashkoi Shqipërisë Kosovën, pjesë të Malit të Zi dhe të Maqedonisë perëndimore. U krijuan prefektura të reja me qendra në Prishtinë, Prizren, Pejë e Dibër. Për herë të parë e të vetme në kohën moderne, shumica e trojeve shqiptare ndodheshin brenda një kufiri të vetëm administrativ. Por ishte një bashkim i rremë, dhuratë e një pushtuesi që e bënte për interesin e vet, jo për shqiptarët. Konica do ta kishte parë qartë kurthin: liria e dhuruar nga tirani nuk është liri, është karrem. Kur Italia ra në 1943, Gjermania naziste e mbajti për pak kohë fasadën e kësaj "Shqipërie etnike", duke shfrytëzuar ndjenjën kombëtare kundër partizanëve — një lojë cinike që la plagë të gjata, sidomos në marrëdhëniet me Kosovën.

Rezistenca dhe lufta civile

Kundër pushtimit lindi shpejt një rezistencë e armatosur. Më 16 shtator 1942, në fshatin Pezë afër Tiranës, në shtëpinë e Myslim Pezës, u themelua Lëvizja Nacionalçlirimtare (LANÇ), që bashkonte komunistë e nacionalistë në një front të vetëm. Po atë vit, në nëntor, nacionalistët antikomunistë ngritën Ballin Kombëtar, që kërkonte njëkohësisht çlirimin nga pushtuesi dhe ruajtjen e Shqipërisë etnike. Për një çast të shkurtër shprese, në gusht 1943, dy palët nënshkruan Marrëveshjen e Mukjes — por ajo u shemb shpejt, kryesisht ngaqë komunistët, të udhëhequr nga Partia Komuniste e themeluar në nëntor 1941, nuk pranonin asnjë platformë që linte hapur çështjen e Kosovës dhe që i ndante pushtetin. Që andej nisi tragjedia e dyfishtë: shqiptarët luftuan njëkohësisht pushtuesin dhe njëri-tjetrin. Historinë e plotë të kësaj epopeje e të kësaj plage e kemi shtjelluar te rezistenca antifashiste shqiptare.

Nga italianët te gjermanët

Në korrik 1943 ra Musolini; në shtator Italia kapitulloi dhe u tërhoq. Vendin e zunë shtatë divizione gjermane. Vjeshta dhe dimri 1943–1944 panë ofensiva të ashpra naziste në jug kundër njësive partizane, që tashmë numëronin dhjetëra mijëra luftëtarë. Pushtimi gjerman ishte më i shkurtër, por jo më pak i përgjakshëm; megjithatë rezistenca u forcua, dhe deri në fund të 1944-s Ushtria Nacionalçlirimtare kishte arritur rreth shtatëdhjetë mijë veta, e organizuar në divizione.

Besa që shpëtoi hebrenjtë

Mes errësirës, Shqipëria shkruajti një faqe që e nderon para mbarë botës. E vetmja shtet i pushtuar nga nazizmi që doli nga lufta me më shumë hebrenj se sa kishte në fillim, Shqipëria nuk ia dorëzoi pushtuesit listat e hebrenjve, u dha familjeve dokumente të rreme dhe i fshehu nëpër shtëpi fshatarësh e qytetarësh. Bazamenti i kësaj sjelljeje nuk ishte ideologjia, por besa — fjala e dhënë, nderi i bujtjes. Yad Vashem ka njohur dhjetëra shqiptarë si "Të Drejtë mes Kombeve". Është një dëshmi se krenaria kulturore për të cilën flasim nuk është mit: është një kod moral i provuar në çastin më të vështirë.

Çlirimi dhe çmimi i tij

Tirana u çlirua më 17 nëntor 1944 pas një beteje njëzetditëshe; më 29 nëntor 1944 partizanët dëbuan gjermanin e fundit. Por çlirimi i vitit 1944 dhe marrja e pushtetit nuk solli atë liri për të cilën kishin rënë dëshmorët. Fronti nacionalçlirimtar, i dominuar tashmë nga komunistët dhe Lëvizja Nacionalçlirimtare, doli i vetmi zot i terrenit. Brenda pak muajsh, fitorja mbi fashizmin u shndërrua në themelin e një regjimi të ri. Lufta antifashiste — e drejtë dhe e nderuar në thelbin e saj — u kthye nga propaganda e mëvonshme në mit themelues të një diktature që do ta mbante vendin të mbyllur për gjysmë shekulli, deri te Enver Hoxha dhe sistemi i tij.

Kjo është dyzimi i pakapërcyeshëm i kësaj epoke: e njëjta luftë që dëboi pushtuesin hapi derën e robërisë së brendshme. Ta kujtosh ndershmërisht do të thotë t'i nderosh ata që dhanë jetën kundër fashizmit, pa harruar se mbi varret e tyre u ngrit një tjetër tiran.

Burimet:

• Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945 (Purdue University Press, 1999).
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press, 2010).
• Encyclopædia Britannica, "Albania — World War II" dhe "Italian invasion of Albania".
• Yad Vashem, "Besa: Muslim Albanians who Rescued Jews during the Holocaust".
• United States Library of Congress, Albania: A Country Study — "World War II".

— Redaksia ZHURMA