Shqipëria në Luftën e Parë Botërore

Asnjë shtet nuk e nisi Luftën e Madhe më i ri dhe më i pambrojtur se Shqipëria. I lindur me Pavarësinë e vitit 1912, ende pa kufij të prerë e pa ushtri që ta mbronte, ai u gjend në vitin 1914 jo pjesëmarrës por fushëbetejë: një tokë mbi të cilën të tjerët erdhën të luanin luftën e tyre. Shqipëria nuk i shpalli luftë askujt — dhe pikërisht kjo nuk e shpëtoi. Mes 1914-ës dhe 1918-ës, vendi u shkel nga gjashtë ushtri të huaja, u nda në copa nga marrëveshje të fshehta, dhe mbeti pa qeveri që sundonte vërtet. E megjithatë doli nga ajo katastrofë ende i gjallë — fakt që nuk ishte aspak i sigurt kur nisi.

Një principatë që u shemb para se të zinte rrënjë

Lufta e gjeti Shqipërinë në kaos. Principata e shkurtër e princit Vid, e mbërritur me ëndrra evropiane në mars të 1914-ës, u shemb brenda gjashtë muajsh; princi gjerman u largua nga Durrësi në shtator të atij viti, pa lënë pas as shtet, as ushtri, as autoritet. Në vakuumin që pasoi, fuqitë fqinje u sulën mbi trojet shqiptare si mbi një trashëgimi pa zot. Greqia futi ushtrinë në jug më 27 tetor 1914. Më 31 tetor, Italia zuri ishullin e Sazanit dhe zbarkoi trupa në Vlorë. Serbia dhe Mali i Zi pushtuan veriun; Shkodra ra në duart malazeze në gusht të 1915-ës dhe mbeti deri në janar të 1916-ës.

Mbi këtë rrënojë u ngrit figura më e dyshimtë e periudhës. Esat Pasha Toptani — i cili kishte qenë ministër i Brendshëm e i Luftës nën Vidin dhe e kishte mbajtur princin peng në Durrës — pretendoi pushtetin mbi Shqipërinë e Mesme. Konica nuk do ta kishte zbukuruar: ishte një burrë me oreks për pushtet më të madh se dashuria për atdheun, gati të bashkëpunonte me cilindo që i shërbente ambicies. Më 1916, kur ushtria austro-hungareze përshkoi vendin, Toptani iku në Selanik e pastaj në Francë, duke lënë pas vetëm faturën e mosbesimit.

Toka e ndarë në letër: Pakti i Londrës

Fati i vërtetë i Shqipërisë nuk u vendos në male, por në sallat diplomatike. Më 26 prill 1915, Britania, Franca, Rusia dhe Italia nënshkruan fshehtas Paktin e Londrës — çmimin që Entente i pagoi Italisë për të hyrë në luftë kundër aleatëve të saj të dikurshëm. Pakti ia jepte Italisë Vlorën dhe një protektorat mbi qendrën e vendit; pjesa tjetër ishte e lirë të copëtohej. Sipas tekstit, do të mbahej vetëm një "shtet i vogël autonom e i neutralizuar" në mes, ndërsa veriu dhe jugu mund të ndaheshin mes Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë.

Ishte vazhdimi i drejtpërdrejtë i logjikës që kishte sakatuar kombin te Konferenca e Londrës së 1913-ës: Shqipëria si monedhë këmbimi, jo si komb me të drejta. Vetëm se kësaj here, copëtimi do të ishte përfundimtar. Që kjo marrëveshje e fshehtë nuk u zbatua kurrë, Shqipëria nuk ia detyron diplomacisë së vet — të cilën nuk e kishte — por rrjedhës së ngjarjeve dhe, më vonë, parimit amerikan.

Gjashtë ushtri mbi një vend

Nga 1916-a, Shqipëria ishte një hartë e mbushur me flamuj të huaj. Austro-Hungaria zotëronte veriun dhe qendrën, duke e trajtuar atë si "vend mik të pushtuar" — formulë e sjellshme për një pushtim. Italia mbante Vlorën dhe jugperëndimin. Franca kontrollonte juglindjen, rreth Korçës. Greqia e Bullgaria mbanin copa të tjera, ndërsa serbët, të thyer nga ofensiva e Fuqive Qendrore, ishin tërhequr përmes maleve shqiptare drejt Selanikut — një tërheqje gjatë së cilës mijëra ushtarë vdiqën nga uria dhe të ftohtit në një vend që ata vetë e kishin pushtuar.

Paradoksi i hidhur është se nën disa pushtues, jeta kombëtare mori frymë. Austro-hungarezët, për llogaritë e tyre, hapën shkolla shqipe në zonat e kontrolluara — gjuha që osmanët dhe grekët e kishin ndaluar. Por ishte në Korçë që ndodhi gjëja më e jashtëzakonshme e gjithë luftës.

Korça: republika që lindi nga pushtimi

Më 1916, nën mbrojtjen ushtarake franceze, katërmbëdhjetë përfaqësues të Korçës dhe koloneli Descoins nënshkruan një protokoll që shpalli Republikën Autonome Shqiptare të Korçës, me Themistokli Gërmenjin si prefekt policie. Ishte një ishull i vetëqeverisjes në det pushtimi. Autoritetet e reja vunë shqipen e frëngjishten si gjuhë zyrtare, mbyllën shkollat greke të imponuara dhe — sipas burimeve — hapën rreth dyqind shkolla shqipe. Më 1917 u themelua Liceu Kombëtar i Korçës, që do të nxirrte breza intelektualësh.

Mësimi është konikian në mënyrën e tij: edhe në mesin e katastrofës, populli shqiptar gjeti çarje për të ndërtuar shkollën, gjuhën, idenë e vetes. Lufta që duhej ta fshinte Shqipërinë nga harta, në një cep prodhoi institucionin më të çmuar — shkollën në gjuhën amtare. Kjo lidhet drejtpërdrejt me betejën gjysmëshekullore për alfabetin dhe gjuhën shqipe dhe me trashëgiminë e Mësonjëtores së Korçës të vitit 1887.

Mbijetesa: nga copëtimi te shteti i ringjallur

Lufta mbaroi, por rreziku jo. Në Konferencën e Paqes në Paris, 1919, Italia, Greqia e Jugosllavia ndoqën pikërisht skemën e Paktit të Londrës: Italia kërkonte sovranitet të plotë mbi Vlorën dhe një mandat mbi vendin, Greqia jugun, Jugosllavia veriun. Marrëveshja e fshehtë Venizelos–Tittoni e korrikut 1919 e konfirmoi tregtinë mbi kurrizin shqiptar. Atëherë ndërhyri presidenti amerikan Woodrow Wilson, që vuri veton mbi planet e copëtimit dhe deklaroi më 6 maj 1919 se "Shqipëria duhet të jetë e pavarur". Për herë të parë, një fuqi e madhe foli për shqiptarët si komb me të drejta, jo si territor i lirë.

Por shpëtimi nuk erdhi nga jashtë. Erdhi nga brenda. Më 28 janar 1920, Kongresi i Lushnjës ringriti shtetin shqiptar, refuzoi copëtimin dhe i kërkoi botës ta njihte sovranitetin e plotë. Pak muaj më vonë, Lufta e Vlorës dëboi italianët me armë, duke vërtetuar se asnjë mandat nuk do të imponohej me forcë. Më 17 dhjetor 1920, Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve — pa kufij të prerë, rast i veçantë në historinë e asaj organizate, por shtet i njohur.

Lufta e Parë Botërore deshi ta zhdukte Shqipërinë; e la të gjallë. Kombi që doli nga ajo provë mësoi mësimin më të rëndë: pavarësia e shpallur në letër nuk mbrohet veçse nga vullneti i një populli që nuk pranon të zhduket. Atë vullnet shqiptarët e treguan — në Korçë me shkollën, në Lushnjë me kuvendin, në Vlorë me pushkën.

Burimet:

• "World War I in Albania", Encyclopædia / Wikipedia, përmbledhje historiografike.
• 1914–1918-Online, International Encyclopedia of the First World War — artikulli "Albania" dhe "London, Treaty of (1915)".
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania.
• "Autonomous Albanian Republic of Korçë" dhe "Congress of Lushnjë", burime historike enciklopedike.
• "The Albanian Problem and the USA on the Eve of the Paris Peace Conference in 1919" (studim akademik).

— Redaksia ZHURMA