Shqiptarët nën osmanët: katër shekuj

Më 1479, kur Venediku tërhoqi flamujt e tij nga Shkodra pas pesëmbëdhjetë muajsh rrethimi, mbi trojet shqiptare ra një natë që do të zgjaste më shumë se katër shekuj. Vdekja e Skënderbeut njëmbëdhjetë vjet më parë, më 1468, e kishte lënë rezistencën pa bosht; megjithatë, siç tregon lufta e gjatë që vijoi pa kryeprijësin, populli nuk u dorëzua menjëherë. Kruja ra më 1478, Shkodra më 1479 — dhe me to mbylli kapitulli i fundit i një Arbërie të lirë. Çfarë erdhi më pas nuk ishte thjesht pushtim: ishte një rikonfigurim i plotë i jetës, i pronës, i besimit dhe i emrit shqiptar brenda një perandorie që do t'i shtypte dhe, paradoksalisht, do t'i ngrinte në majat e veta.

Toka dhe regjistri: si u rindërtua bota

Pushtimi osman nuk ishte vetëm ushtarak; ishte kadastral. Mbi trojet shqiptare u shtri sistemi i timarit dhe administrata osmane, ku toka ndahej në feude ushtarake (timare) që u jepeshin spahinjve në këmbim të shërbimit. Regjistrimi i hershëm i viteve 1431–1432 tregon se rreth tre të katërtat e timareve të Sanxhakut të Shqipërisë u kaluan në duart e spahinjve myslimanë anatolianë, kurse pjesa tjetër mbeti për spahinj vendës, të krishterë e myslimanë. Fisnikëria e vjetër arbërore u zëvendësua kryesisht — dhe pikërisht kjo zhvendosje e tokës dhe e pushtetit ndezi kryengritjet e para. Defterët osmanë, regjistrat e taksave, mbeten sot dëshmia më e ftohtë dhe më e besueshme e asaj epoke: aty, faqe pas faqeje, lexohen emra shqiptarë ende të papagëzuar nga islami.

Besimi që ndryshoi

Ndryshimi më i thellë ndodhi ngadalë, brez pas brezi. Islamizimi i shqiptarëve nuk qe një kthim i menjëhershëm me shpatë, por një proces shekullor, i nxitur nga taksa më e ulët për myslimanët, nga rrugët e hapura drejt karrierës e pronës, dhe nga largësia e kishës latine e ortodokse. Veriu katolik ruajti një bërthamë besimi nën mbrojtjen nominale të Vjenës — më 1831 katolikët shqiptarë morën edhe miletin e tyre të njohur zyrtarisht — kurse jugu njohu përhapjen e veçantë të bektashizmit, tarikatit që do të bëhej gati komb më vete. Rezultati qe një popull i ndarë në tri besime, por — siç e dëshmon historia e bashkëjetesës ndërfetare shqiptare — me një ndjenjë kombëtare që mbijetoi mbi xhaminë, kishën dhe teqenë.

Shqiptari në shërbim të perandorisë

Ironia e madhe e këtyre katër shekujve është se i njëjti popull i shtypur jepte perandorisë disa nga shtetarët e saj më të mëdhenj. Vezirë e pashallarë me gjak shqiptar mbushën Portën e Lartë: nga 292 sadrazamë (kryeministra) osmanë, rreth pesëdhjetë ishin shqiptarë, numër i dytë vetëm pas turqve. Më të famshmit qenë Köprülütë, dera e vezirëve të mëdhenj me prejardhje nga afër Beratit, që i dhanë emrin një epoke të tërë reformash (1656–1683). Dhe më 1769, në Kavallë, lindi Mehmet Ali Pasha, shqiptari që do të themelonte Egjiptin modern. Konica do ta vinte gishtin pikërisht këtu: një popull që dinte të sundonte gjysmën e botës, por jo veten — sepse perandoria i lejonte të ngjitej individualisht, kurse kombin si trup e mbante të copëtuar.

Pashallëqet: liria që doli nga vetë shtypja

Në fund të shekullit XVIII, kur Stambolli u dobësua, dy qendra shqiptare pushteti u ngritën gati të pavarura. Në veri lulëzoi Pashallëku i Shkodrës nën Bushatllinjtë (1757–1831), që në kulmin e Kara Mahmud Pashës përfshiu pjesë të mëdha të Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë perëndimore e Malit të Zi. Në jug, Pashallëku i Janinës nën Ali Pashë Tepelenën, "luanin e Janinës", arriti një autonomi aq të thellë sa priste ambasadorë të huaj si sovran më vete. Të dyja u shuan nga ushtria osmane, por lanë një mësim: shqiptari, kur kishte tokën dhe armët në dorë, e ndërtonte shtetin. Po ashtu, malësitë e veriut nuk u nënshtruan kurrë plotësisht, duke qeverisur sipas Kanunit të Lekë Dukagjinit kundrejt një takse simbolike nënshtrimi.

Copëtimi dhe zgjimi

Reformat e Tanzimatit në shekullin XIX synuan centralizimin, por për shqiptarët u kthyen në plagë: trojet u ndanë në katër vilajete — Shkodër, Kosovë, Manastir e Janinë — me qëllimin e qartë që asnjë administratë e vetme të mos forconte një identitet kombëtar. Porta refuzoi me kokëfortësi kërkesën për një vilajet të bashkuar shqiptar me gjuhë zyrtare shqipen; po ashtu, ndaloi shkollën dhe shtypin shqip, ndërsa grekëve e sllavëve u njihte arsimin në gjuhën amtare. Pikërisht ky shtypje gjuhësore ndezi Rilindjen. Më 10 qershor 1878, në Prizren, u themelua Lidhja e Prizrenit — fillimisht për të penguar copëtimin që po vendosej në Kongresin e Berlinit, pastaj për të kërkuar autonomi e komb. Nga ai çast deri te flamuri i Vlorës më 1912, katër shekujt nën osmanët mbyllen ashtu si nisën: me një popull që nuk pranoi të zhdukej. Miti se "shqiptarët janë turq" bie pikërisht këtu — sepse asnjë popull turk nuk do të kishte luftuar katër shekuj për të mbetur vetvetja.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press, 2010).
• Encyclopædia Britannica, zërat "Albanian League", "Köprülü Mehmed Paşa", "Muhammad Ali (pasha and viceroy of Egypt)".
• Stavro Skendi, The Albanian National Awakening, 1878–1912 (Princeton University Press, 1967).
• Wikipedia / burime akademike: "Pashalik of Scutari", "Pashalik of Yanina", "League of Prizren", "Sanjak of Albania", "Ottoman Albania".

— Redaksia ZHURMA