Kongresi i Drejtshkrimit 1972 dhe lindja e shqipes standarde

Ka data që një popull i mban mend jo për betejat e fituara, por për fjalët e rreshtuara. Java e fundit e nëntorit 1972 është një prej tyre. Nga 20 deri më 25 nëntor, në sallat e Universitetit Shtetëror të Tiranës, u mblodh Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe — gjashtë ditë punimesh që dhanë atë çka shekuj perandorish, kufijsh e ndarjesh nuk ia kishin dhënë kurrë kombit shqiptar: një gjuhë letrare të vetme, të shkruar njësoj nga Ulqini në Çamëri dhe nga Shkupi në Romë.

Një komb, një gjuhë letrare

Motoja e Kongresit ishte e thjeshtë dhe e prerë: «Një komb — një gjuhë letrare kombëtare.» Ajo nuk ishte trillim i çastit. Ishte përfundimi i një rruge të gjatë e të mundimshme, që nis te Kongresi i Manastirit i vitit 1908, ku u zgjodh alfabeti i përbashkët, dhe që kalon nëpër dhjetëra projekte e konferenca të gjysmës së parë të shekullit. Pas Luftës, komisione të posaçme nën drejtimin e Aleksandër Xhuvanit hartuan projekte drejtshkrimore në 1948, 1951, 1953 e 1956; Konferenca e Drejtshkrimit e 1953-shit dhe «Projekti i rregullave të drejtshkrimit të shqipes» i 1967-s i dhanë formë gati përfundimtare punës. Kongresi i 1972-shit nuk shpiku, pra — ai vulosi.

Organi që e mbajti mbi supe ishte Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, me në krye gjuhëtarin Androkli Kostallari, figurë qendrore e standardizimit. Por madhështia e Kongresit nuk qëndron te institucionet: qëndron te përbërja e tij. Tetëdhjetë e shtatë delegatë morën fjalën — jo vetëm nga Republika Popullore e Shqipërisë, por nga Kosova, nga Maqedonia, nga Mali i Zi, madje edhe arbëreshë nga Italia. Në një kohë kur shqiptarët i ndanin tela me gjemba e regjime armike, ata u ulën në një sallë dhe ranë dakord se ç'do të thotë të shkruash shqip.

Pse toskërishtja u bë themeli

Vendimi më i diskutuar i Kongresit ishte zgjedhja e bazës dialektore. Shqipja njeh prej shekujsh dy degë të mëdha — gegërishten e toskërishten — dy degë të një trungu të vetëm. Standardi i 1972-shit u ndërtua kryesisht mbi toskërishten: mbi sistemin e saj fonetik me zanore të paçhundëzuara, mbi format e saj gramatikore. Kjo zgjedhje nuk ishte e pafajshme. Pushteti komunist i Tiranës, me Enver Hoxhën në krye, kishte rrënjë e mbështetje në jugun toskfolës, dhe nuk mund të mohohet se politika rëndoi mbi gjuhësinë.

Por do të ishte e padrejtë — dhe e pasaktë — të thuhej se standardi është thjesht toskërishtja e veshur me petk kombëtar. Studiues seriozë e kanë vërejtur prej kohësh: gjuha standarde mori nga gegërishtja një varg dukurish, sidomos në morfosintaksë e në leksik. Paskajorja gege («me punue») mbeti jashtë — humbje që veriu e ndien ende sot — por shumë trajta e fjalë veriore hynë në thesarin e përbashkët. Standardi është një kompromis i pjesshëm, jo një diktat i plotë; dhe pikërisht këtu nis debati i sotëm mbi a duhet ribalancuar.

Kosova kishte vendosur më parë

Një e vërtetë që harrohet shpesh në Tiranë: Kosova nuk priti vendimin e 1972-shit. Që në prill të 1968-s, në Konsultën Gjuhësore të Prishtinës, dijetarët shqiptarë të Jugosllavisë së atëhershme — nga Kosova, Maqedonia e Mali i Zi — vendosën të pranonin parimin «një komb — një gjuhë letrare kombëtare» dhe ta zbatonin «Projektin» e 1967-s. Ishte një akt guximi e qëndrese: në mes të një federate që ua mohonte statusin e republikës, kosovarët zgjodhën të shkruanin si vëllezërit përtej kufirit, jo si i donte Beogradi. Gjuha u bë mburojë kombëtare. Kongresi i Tiranës, kur erdhi, gjeti një Kosovë që e kishte bërë tashmë zgjedhjen e madhe.

Vepra që mbeti

Kongresi nuk lëshoi vetëm rezoluta. Ai porositi që mbi parimet e tij të hartoheshin rregullat përfundimtare, të cilat dolën në veprën themelore «Drejtshkrimi i gjuhës shqipe» (1973) — kodi që rregullon ende sot mënyrën se si shkruajmë. Brenda pak vitesh, e gjithë shqipja si gjuhë — shkollat, gazetat, administrata, letërsia — kaloi në një normë të vetme nga Tropoja në Sarandë e përtej.

Si do ta gjykonte Konica këtë ngjarje? Ndoshta me atë përzierjen e tij të krenarisë e të ftohtësisë kritike. Do të kishte brohoritur njësimin — ai vetë e ëndërroi një shqipe të përbashkët e të kulluar — por nuk do të kishte mbyllur sytë para faktit se vepra u krye nën hijen e një diktature, dhe se veriu pagoi një çmim. Të dyja janë të vërteta njëherazi, dhe ndershmëria intelektuale na detyron t'i mbajmë të dyja.

Mbetet, megjithatë, një arritje e jashtëzakonshme. Pak popuj të vegjël, të ndarë nëpër katër-pesë shtete, kanë mundur të mbajnë një gjuhë të vetme letrare. Shqiptarët e bënë. Java e fundit e nëntorit 1972 nuk i bashkoi trojet — ato mbetën të ndara në hartë. Por u dha një atdhe që asnjë kufi nuk mund ta presë: fjalën e shkruar njësoj.

Burimet:

• «Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe», Wikipedia në shqip — sq.wikipedia.org
• «Albanian Orthography Congress», Wikipedia — en.wikipedia.org
• «Drejtshkrimi i gjuhës shqipe» (Tiranë, 1973), tekst i plotë — archive.org
• Britannica, «Tosk language» — britannica.com
• Rami Memushaj, «Kongresi i Drejtshkrimit i 20 nëntorit 1972», Syri.net

— Redaksia ZHURMA